ਮਿਸਾਲ ਸੀ। ਇਉਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦ੍ਰਾਵੜ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਉਪਯੋਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਜਿੰਨਾਂ-ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਅਤੇ ਜਾਦੂ-ਟੂਣੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਓਨਾ ਰੱਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿੰਨੇ ਕੁਝ ਇਕ ਪੁਰਾਤਨ ਧਰਮ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਕਿਧਰੇ ਹੁਣ ਵੀ ਹਨ।

ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹਾਂ। 'ਆਦਿ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪੁਰਾਤਨ ਧਰਮ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੇਵਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਨਤ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਧਰਮ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਲਈ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਇਸ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਦੱਸਣ-ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਉਚੇਚ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਜੋਕੇ ਸਿਆਸੀ ਮਨੋਰਥਾਂ ਲਈ ਧਰਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਜਿੰਨੀ ਹੀ ਆਮ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਧਰਮ ਆਪ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਸਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚਲੇ ਜੱਜ ਨੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਸ ਇਤਰਾਜ ਬਾਰੇ ਹੌਲੀ ਨਾਲ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, "Objection sustained" ਮੈਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ। ਪਰ ਅਜੋਕੇ ਧਾਰਮਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਏਨੇ ਕਠੋਰ ਹਨ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਦੇ ਸੋਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਏਨਾ ਖਰਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਸ਼ੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਕੰਮ ਪਿੱਛੇ ਪਾਉਣੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਧਰਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਉਲ-ਜਲੂਲ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਕੀਕਤ ਨਾਲ ਓਨਾ ਵੀ ਨੇੜ ਨਹੀਂ, ਜਿੰਨਾ ਅਕਬਰ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੀ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿ ਮਜ਼ਹਬ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜੰਨਤ ਜਾਣ ਜੋਗਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿਚਲੇ ਅਮਿੱਟ ਪਾਕਿਆਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬਲ ਕਾਰਨ ਅਜੋਕਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਈਰਾਨ ਅਤੇ ਇਰਾਕ ਆਦਿਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਚੰਗੇ ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ ਧਾਰਮਕ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਉੱਤੇ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਗਲੀਆਂ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਅਣ-ਮਨੁੱਖੀ ਵਤੀਰਾ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਕਿਨੇ ਹਾਸੋ-ਹੀਣੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛਾਤੀਆਂ ਪਿੱਟਦੇ ਅਤੇ ਵਾਲ ਖੋਹਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਹਰ ਆਦਮੀ ਵਿਚਲੀ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਸਤਗੀ ਸਿਰ ਨੀਵਾਂ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਜਿੰਨੀ ਉਤੇਜਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਉਤੇਜਨਾ ਦਾ ਜਿੰਨਾ ਕੋਝਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਚਿੱਤ-ਵ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਨਿਰੋਧ ਨਾਲ ਕੋਈ ਨਾਤਾ ਲੱਭਣ ਦਾ ਯਤਨ ਸਹੋ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸਿੰਡ ਟੋਹਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਕੁੰਭਾਂ ਅਤੇ ਹੱਜਾਂ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਜਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੱਖੀਆਂ ਮੱਛਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤੇ ਮਰਨਾ ਜਾਂ ਤਾਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਐਟਮ ਬੰਥਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਇੰਸਦਾਨ ਇਹ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਵਿਸ਼ਕਾਰ ਜੀਵਨ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵੱਡਮੁੱਲੇ ਹਨ। ਸਾਇੰਸ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਅਜੋਕੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੇ ਦੇ ਧਰਮ ਹਨ। ਜੰਗ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਹੱਜ ਹਨ।

1. ਇਹ ਇਤਰਾਜ਼ ਠੀਕ ਹੈ।