ਧਰਮਾਤਮਾਵਾਂ ਦਾ।। ਪੀੜ ਘਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਡੀਕਾਂ ਅਤੇ ਲਾਰੇ ਦੋਵੇਂ ਨਿਰਾਧਾਰ ਹੋ ਜਾਣ। ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਆਏ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਜੁਰਮ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸਾਝੀਆ ਚਿਕਿਤਸਾ-ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ (ਇਲਾਜ ਦੇ ਢੰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ) ਰੋਗ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ: ਉਵੇਂ ਹੀ ਅਜੋਕੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਜਥੇਬੰਦ ਧਰਮ 'ਤੋਖਲੇ' (ਅਨਿਸਚਿਤਤਾ) ਅਤੇ 'ਪੀੜ' ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਜੁਰਮ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਜੱਜਾਂ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹਾ ਨੂੰ ਬੇ-ਲੋੜੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰੀ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਹਕੀਮਾਂ, ਵੈਦਾਂ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੇ ਸਰਵ-ਨਾਸ਼ ਦੀ ਸੂਚਕ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਨ ਵਿਚੋਂ ਅਨਿਸਚਿਤਤਾ ਦੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਅਜੋਕੇ ਜਥੇਬੰਦ ਧਰਮ ਵੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਣ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੀ ਸਲਾਮਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵੇਖਣਗੇ। ਮੋਟੀਆਂ, ਭਾਰੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੁਸਤਕਾਲੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਲਈ ਅਯੋਗ ਰਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ।

ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਸਾਤਵਿਕਤਾ ਵੱਲ ਵਿਕਾਸ ਕਰੇਗਾ, ਤਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਵਿਚਲੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਮਾਨਵਵਾਦ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਮੰਨਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੁੰਦੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਅਜੋਕਾ ਧਰਮ ਆਪਣੇ ਰੂਹਾਨੀ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਨੁੱਖਵਾਦ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੇ ਸਾਤਵਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ। (ਧਰਮ ਅਤੇ ਮਾਨਵਵਾਦ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਚਰਚਾ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਇਸ ਖ਼ਿਆਲ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਲਿਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗਾ)। ਮਾਨਵਵਾਦ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ ਉਪਜਣ ਅਤੇ ਵਿਕਸਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਅਜੋਕੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਰੂਪ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਪਕੜ ਢਿੱਲੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਣੀ ਸੁਭਾਵਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਜ ਮਾਨਵਵਾਦ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿਚਲੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਸਾਇੰਸ, ਸਨਅਤ ਅਤੇ ਵਾਪਾਰ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਕੁ ਲਾਭ-ਲੋਭੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਸੱਤਾ-ਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ-ਘੇਰੇ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਮਾਨਵ-ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਕਾਰੇ ਲੱਗਦੇ ਜਾਣਗੇ, ਤਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਅਸਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਕਿਆਸੇ ਜਾਣ ਦੀ ਥਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੱਭੇ ਜਾਣੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸੁਖਾਵੇਂ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਾਇੰਸ ਅਤੇ ਸਨਅਤ ਦੀ ਅਯੋਗ ਮਾਲਕੀ ਅਤੇ ਗਲਤ ਵਰਤੋਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਆਮੀ ਅਤੇ ਸੇਵਕ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਓਨਾ ਵੀ ਖਿਆਲ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਜਿੰਨਾ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਵੇਲੇ ਚਿੱਟੇ ਮਾਲਕ ਆਪਣੇ ਹਬਸ਼ੀ ਗੁਲਾਮਾਂ ਦਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਪਸ਼ੂਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਰੁੱਖਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਜਦਾ ਸੀ। ਅਜੋਕੇ ਸਿਆਣੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਉਸ ਪੂਜਾ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਸੰਬੰਧ-ਸੌਂਦਰਯ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਉਸ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜਾਂਗਲੀਪਨ ਕਹਿ ਕੇ ਘਿਰਣਿਤ ਅਤੇ ਕਬੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਨਵੇਂ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਿਸ਼ੈਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਦੀ ਹਵਾ ਭਾਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਗਰ ਗੰਦੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੋਂ ਜੰਗਲ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਜਾੜਾਂ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਿਹਨਤੀ, ਹੰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਲੋਭੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਿਚੋਂ