ਧਰਮ-ਮਜ਼ਹਬ

ਮਜ਼ਹਬ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਮਨੌਤ ਦਾ ਉਚੇਚਾ ਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਧਰਮ ਜਾਂ ਮਜ਼ਹਬ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਿਸੇ ਲੈਂਡ ਜਾਂ ਮਜਬੂਰੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਉਪਜਿਆ, ਸਗੋਂ ਹੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਇਲਹਾਮੀ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਕੋ ਰੱਬ, ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮੇਂ, ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ, ਵੱਖ ਵੱਖ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿਚ, ਵੱਖ ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਪੂਜਾ-ਪ੍ਰਸਤਸ਼ ਅਤੇ ਇਬਾਦਤ-ਬੰਦਗੀ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਕਿਉਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ? ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਹਰ ਧਰਮ ਕੋਲ ਆਪੋ ਆਪਣਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਵੀ ਇਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ। "ਕੇਵਲ ਮੇਰਾ ਧਰਮ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਸਭ ਝੂਠੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦਿਮਾਗੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਠੀਕ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਪਯੋਗੀ। ਉਵ ਆਖਣ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮਾਂ ਜਾਂ ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਇਕ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸ਼ਾ ਸਾਂਝਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੀ ਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਅਸਲੀ ਆਧਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਦੀ ਸੰਕੀਰਣਤਾ ਹੈ।

ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤਕ ਠੀਕ ਵੀ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਇਲਹਾਮੀ ਦਾਅਵਿਆਂ ਤੋਂ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਦੂਰ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਸਕੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕੋਲੋਂ ਇਹ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਕਿ "ਕੋਈ ਵੀ ਇਲਹਾਮੀ ਮਜ਼ਹਬ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਕਈ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲੱਭਣ ਵਿਚ ਅਜੋਕੇ ਖੋਜੀ ਸਫਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ ਕੋਲ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵੀ ਸਨ, ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਦੇਵਰੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆ ਦੇ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਵੀ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਬੇਸ਼ੱਕ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਲਹਾਮੀ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਝੂਠੇ ਆਖੇ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਇਸ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਕਿ ਇਹ ਧਰਮ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਓਨਾ ਹੀ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿੰਨਾ ਅਜੋਕੇ ਇਲਹਾਮੀ ਧਰਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਮਲ ਨੂੰ ਓਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿੰਨਾ ਅਜੋਕੇ ਇਲਹਾਮੀ ਧਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ?

ਆਪਣੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਝਿਜਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਉੱਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ: ਇਹ ਧਰਮ ਭੌਤਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਉਪਜ ਸਨ; ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਧਰਮ ਸਨ; ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਜ਼ਹਬ ਸਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਉਦੋਂ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅਜੇ ਜੰਗਲੀ ਸੀ ਅਤੇ 'ਭੈ' ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ