ਨੀਲ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਪੁਰਾਤਨ ਮਿਸਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਨਦੀ ਕਿਥੋਂ ਆਉਂਦੀ ਅਤੇ ਕਿਥੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿਚ ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਹੜ੍ਹ ਬਣ ਕੇ ਕਿਉਂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਇਸਦਾ ਪਾਣੀ ਸਾਂਤ ਕਿਉਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਇਹ ਜਰੂਰ ਵੇਖਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਸ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਦੇ ਦੁਖ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਭੈ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਇਲਹਾਮ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਿਸਰ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਨੀਲ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪੂਜ ਮੰਨ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨੀਲ ਨਦੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਦੇਵੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਗਿਆ। ਕੈਲਾਸ਼ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਕਿਧਰੇ ਕੋਈ ਸਮਾਧੀ ਸਥਿਤ ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ਾਇਦ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸਦੀਆਂ ਜਟਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਨਿਕਲਦੀ ਹੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹੈ, ਪਰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵੱਸਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਦ੍ਰਾਵੜ ਜਾਂ ਆਰੀਆ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਨਮ-ਅਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਸਮਾਧੀ ਸਥਿਤ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਜਟਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ, ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਪ੍ਰਗਟ ਵੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਕੀ ਜਾਣੀਏਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕੁ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਸਾਕਾਰ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਕਿਸੇ ਇਲਹਾਮ ਵਿਚ ਏਨੇ ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਮਿੱਤਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨੋਬਲ ਸੈਵਿਜ (ਅਸੱਚਿਆ ਸਾਉ) ਸ਼ੱਤਰੂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਕੈਂਪ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦੇ ਕੰਡੇ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਤਕ ਕਿ ਆਪਣੇ ਸਕੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇਣ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਕਿਰਿਆ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਡਰ, ਉਸਦੀ ਨਿਰਬਲਤਾ, ਉਸਦੇ ਅਗਿਆਨ, ਉਸਦੀ ਆਸ਼ਾ, ਉਸਦੀ ਕੋਮਲਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚਲੀ ਕ੍ਰਿਤੱਗਿਅਤਾ ਵਿਚੋਂ ਉਪਜਿਆ ਵਿਕਸਿਆ ਮਜ਼ਹਬ ਹੀ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਇਲਹਾਮੀ ਮਜ਼ਹਬ ਬਣ ਗਿਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੰਗਲੀ-ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸਾਨੇ ਸਮਾਜਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਜੰਗੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਦੋਂ ਉਸਨੇ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਜੰਗਲੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭੰਨ-ਤੋੜ ਕੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਰਾਜਾ-ਸਮਾਜਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾਂ-ਸਮਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਕ ਸੀਮਾਂ ਨੀਯਤ ਕਰ ਲਈਆਂ। ਇਥੇ ਭੰਨ-ਤੋੜ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਮਜ਼ਹਬ ਦੀ ਨੁਹਾਰ ਵੀ ਬਦਲਦੀ ਬਦਲਦੀ ਰੱਬੀ ਧਰਮ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਇਲਹਾਮੀ ਮਜਹਬ ਆਪਣੀ ਜਨਮ ਕਥਾ ਨੂੰ ਇਲਹਾਮ
