ਆਦਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਗੁੱਸਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ, ਘੁਰੀਆਂ, ਬਿੜਕਾਂ, ਬੱਈਆਂ ਅਤੇ ਝਗੜਿਆ ਰਾਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਦਿਨ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਉਚੇਚਾ ਦਿਨ ਆਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਿਨ, ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ, ਕੁਝ ਆਦਮੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਡੰਡੇ-ਸੋਟੇ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਆਦਿਕ ਫੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਟਾਕਰੇ ਵਿਚ ਖਲੋਤੇ ਕੁਝ ਆਦਮੀਆਂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ ਹੋਣਗੇ, ਕਿਉਂਜੁ ਉਹ ਡਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਖਲੋਤੇ ਆਦਮੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚਲੇ ਝੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪੈਣਗੇ। ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਨੇਹੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਸਨੇਹੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਸੇ, ਗਿਲਿਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਕਦੀ ਕਦੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਵੀ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਤਾਂ ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਾਲਿਬ ਉਲ੍ਹਾਮੇ ਦੇ ਲਹਿਜੇ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:
ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਤੇ ਹੋ ਕਿਉਂ ਰਕੀਬੋਂ ਕੇ,
ਏਕ ਤਮਾਸ਼ਾ ਹੂਆ, ਗਿਲਾ ਨ ਹੂਆ।
ਸਨੇਹ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਿਚੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਹੀ ਘਾਟ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਸੱਭਿਅ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿਚ ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ-ਸੌਂਦਰਯ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਭੈ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀ-ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਮਨੋਰਥ ਆਪਣੇ ਵਿਪੱਖੀ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨੇਹ ਉੱਤੇ ਸਾਨੂੰ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਕਾਰਣ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਉਪਜਣ ਵਾਲਾ 'ੳ' ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਕੇ ਆਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ 'ਆਦਰ' ਨੂੰ ਜੇ ਇਹ ਯਕੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ 'ਡੇ' ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਧਾਰ ਮੰਨਣਾ ਚਰਮ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਆਧਾਰ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਸਤਿਕਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ 'ਗੁਣ' ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਆਦਰ, ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਭੂਮੀ ਵਿਚੋਂ ਭਗਤੀ ਦਾ ਪੌਦਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਨੇਹ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਹੋਣੀ 'ਭਗਤੀ' ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਰਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਭਗਤੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਹੈ।
ਬੱਝੇ-ਸੋਟੇ ਫੜੀ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਵਿਚ ਖਲੋਤੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਸੇ ਸਨੇਹ ਦਾ ਕੋਈ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਭੈ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਭੈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਸੰਦੇਹ ਦੀ ਮੈਲ ਨਾਲ ਮੈਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਧੜਾ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪੈਣ ਦੀ ਪਹਿਲ ਕਰਨ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਕਾਹਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
