ਆਦਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਬਹੁਤੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗੁੱਸਾ ਬਹੁਤਾ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਲੰਮੁਮਰਾ (ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਚਿਰ-ਸਧਾਈ ਸੀ। ਸ਼ੱਕ ਅਤੇ ਤੋਖਲੇ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਸੂ-ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਦੀ ਘਾਟ ਤੋਖਲੇ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਜੰਗਲੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ, ਪਸ਼ੂ-ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਭੇਜਨ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਝਗੜੇ ਹੀ ਹੋਣਗੇ। ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਅਨੁਮਾਨ ਹੀ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਯੁਗ ਵਿਚ ਵੀ ਜੰਗਲੀ ਕਬੀਲੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਸੱਭਿਅ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ (ਅਖ਼ਬਾਰਾ) ਵਿਚ ਜੰਗਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਸੱਜਿਆ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਝਗੜਿਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਹਲ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਬੰਬਾਂ, ਕਤਲਾਂ, ਲੁੱਟਾਂ, ਬੇ-ਪਤੀਆਂ ਅਤੇ
ਭਿਆਨਕ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਕਾਹਲੇ ਪਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕਿਰਸਾਣੀ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਨਾਲ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਸਥਾਈ ਵਾਸ ਕਿਰਸਾਣੀ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਘਰ ਕੋਠੇ ਬਣਾ ਕੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਵਾਧੂ ਉਪਜ ਨੇ ਵਾਪਾਰ ਨੂੰ, ਵਾਪਾਰ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਨੂੰ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਿੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਕਿੱਤਿਆਂ ਦੀ ਬਹੁ-ਰੂਪਤਾ ਨੇ ਕੰਮ-ਵੰਡ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਕੇ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਣੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਮਾਜਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਬਣ ਜਾਣਾ ਵੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸੀ। ਇਉਂ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਘਰਾਣੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਇਕ ਚਿੰਤਾ ਬਣ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਹਰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਹਰ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜੇ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਨਿਰਾਦਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਚੰਬੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੋਇਆ ਚਿੰਤਨ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।
ਤੋਖਲੇ ਨਾਲ ਚਿੰਤਾ, ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਦਾ ਯਾਰਾਨਾ ਯੁਗੋ ਯੁਗ ਪਕੇਰਾ ਹੁੰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਧਾਰਮਕ, ਸਮਾਜਕ, , ਆਰਥਕ, ਸਿਆਸੀ, ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਜਾਂ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਸੋਚ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੀ ਸੇਵਾਦਾਰ
