ਦੋ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਹੱਥ-ਹੱਥ ਜਾਂ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਲੜਨ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਣ ਇਸ ਮਜਬੂਰੀ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖ਼ਲੀਜ ਦੀ ਜੰਗ (ਗਲਬ ਵਾਰ-Gulf War) ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਇਰਾਕੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੱਥੋਂ-ਹੱਥ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਅਜਿਹਾ ਸੰਬੰਧ ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਹਥਿਆਰ-ਬੰਦ ਹੱਤਿਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿਹੱਥੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਾਰਥੀਆਂ ਨੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਸੰਭਵ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਸਾਇੰਸਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਮਾਹਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋਣ ਦਾ ਗਿਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ। ਕੰਪਿਊਟਰ ਨੇ ਤੋਪ ਦਾ ਮੂੰਹ ਇਕ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਤੋਪ ਦੀ ਨਾਲੀ ਦੀ ਰੇਂਜ ਜਾਂ ਮਾਰ ਵੀ ਨੀਅਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਧਮਾਕੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਬਟਨ ਦੱਬਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਗੋਲਾ ਜਾਂ ਰਾਕਟ ਪ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਉਸ ਵਾਰਡ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿੱਗਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਬੱਚੇ ਮੌਤ ਨਾਲ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਉੱਤੇ ਇਸੇ ਤੋਪ ਨੇ ਕੱਲ੍ਹ ਕੁਝ ਗੋਲੇ ਸੁੱਟੇ ਸਨ। ਆਦਮੀ ਨੇ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਬਟਨ ਦੱਬਿਆ ਹੈ, ਠੀਕ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਤਾਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨੇ ਲਾਇਆ ਹੈ। ਕੰਪਿਊਟਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬਣਨ ਦੱਬਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਸਨੇ ਕੇਵਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਮੰਦਾ ਕਿਸ ਨੂੰ ਆਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚੋਂ ਉਪਜੀ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਦੋਸ਼ਤਾ ਦਾ ਬੁਰਕਾ ਪਹਿਨਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਭਰਮ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਹਕਰਣ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਦੀਵਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ, ਵਾਪਾਰ, ਸਨਅਤ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ ਨੇ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਏਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਮੱਧਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰੋਹਤ-ਵਰਗ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਰੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਣ
