

ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਹੀ। ਪਰ ਇਹ ਸਾਧਾਰਣ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਸਾਧਾਰਣ ਮਨੁੱਖ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਣ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸਾਧਾਰਣ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਆਖਿਆ ਹੋਵੇ ਕਿ "ਲੰਮੇ ਅਮਨ ਕਾਰਨ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਿਧਲਤਾ ਆ ਗਈ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਨਵੀਂ ਜੰਗ ਜਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਕ ਰੋਗ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰੋ।" ਜਨ-ਸਾਧਾਰਣ ਲਈ ਜੰਗਾਂ 'ਉੱਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ 'ਉਪਰ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਦਾ ਹੱਕ, ਜਨ-ਸਾਧਾਰਣ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਨ-ਸਾਧਾਰਣ ਦੀ ਦੌੜ, ਵੋਟ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਤਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੱਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਲੈਣ ਪਿੱਛੋਂ ਆਪਣੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕਹਿ ਸਕਣਾ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਣ ਲਈ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਸਾਉਪਣੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਹਾਕਮਾਂ ਦਾ ਉਹ ਕੰਮ 'ਪੋਲ ਟੈਕਸ ਵਰਗਾ ਸਿਆਸੀ, ਸਮਾਜੀ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਜੁਰਮ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਜੁਰਮ ਜਿਸਦਾ ਇਕਬਾਲ ਵੀ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਕਰ ਲੈਣਾ ਹੋਵੇ। ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਜੰਗ ਜਾਂ ਅਮਨ ਦੀ ਚੋਣ ਸਾਧਾਰਣ ਆਦਮੀ ਦੀ ਚੋਣ ਨਹੀਂ। ਜੰਗ (ਅਸਲ ਵਿਚ) ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਮਨ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਣ ਦੀ ਗੀਝ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਦੇ ਸੁਆਮੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਰੀ ਜਾਚ ਹੈ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੁਰੀਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੋਣਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸੁਆਮੀ ਹੋਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੰਗ ਅਤੇ ਅਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸਦਾ ਹੀ ਸੁਆਮੀਆਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਵੀ 'ਮਨੁੱਖ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਜਾਂ ਹਾਕਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਗੇ ਬੱਧੇ ਵਿਗਿਆਨਕ, ਵਾਪਾਰੀ, ਟੈਕਨੀਸ਼ੀਅਨ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਹੀ ਹੈ।
ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਅਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਕਈ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ ਪਰ ਹਾਬਜ਼, ਲਾਕ ਅਤੇ ਕਾਂਟ ਦੇ ਨਾਂ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਕ ਯੂਨਾਨੀ ਫ਼ਿਲਾਸਡਰ ਇਪਿਕਟੀਟਸ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ, “ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਇਕ ਗੱਲ ਵਿਚ ਸੁਕਰਾਤ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਉੱਤਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਏਥਨਜ਼ ਦੇ ਵਾਸੀ ਹਾਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਨੂੰ ਆਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਸੀਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਹਾਂ।" ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਧਰਮ, ਫਲਸਵੇ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿਆਸਤ ਵਿਚ ਵੀ ਜਿਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਓਨਾ ਚਿਰ ਬਹੁੜਾ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਉਹ ਡਾਂਟੇ ਜਾਂ ਗੋਥੋ ਵਾਂਗ ਸਿਆਸੀ ਸ਼ਤਰੰਜ ਦੇ ਖਿਲਾੜੀ ਨਾ ਹੋਣ। ਚੀਨ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਹਰ ਥਾਂ ਬਲਸਫ਼ਾ, ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਸੇਵਾਦਾਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਜਿਥੇ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਿਆ, ਓਥੇ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸਿਆਸਤ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ-ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਇਕ
1. ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਕਨਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਇਕ ਟੈਕਸ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਉੱਤੇ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਹੁਣ ਇਹ ਟੈਕਸ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ
ਹੈ। ਇਹ 1990 ਵਿਚ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।