ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਜਕੜਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਿਆਰ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਥਾਂ ਸੱਤਾ, ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਰਾਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਸਾਧਾਰਣ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣਿਆ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਏ ਹਨ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਹ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਅਤੇ ਵਿਚਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜਕ ਬੰਧਨਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਚਿਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਅਤੇ ਅੱਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਮੇਰੇ ਲਾਗੇ ਦੱਸਣ ਵਾਲਿਆ ਦੇ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਪੈਣਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਮਿੱਤਰਾਂ, ਮੇਲੀਆਂ, ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਨੇਹੀਆਂ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੌਮੀ ਗੌਰਵ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਉਸ ਦੇ ਵਕਤੀ ਉਬਾਲ ਹਨ। ਹੈ ਤਾਂ ਕੁਝ ਔਖਾ ਅਤੇ ਓਪਰਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਪਰ ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣਨਾ ਅਤੇ ਅਖਵਾਉਣਾ ਪੈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝੇਗਾ, ਸਗੋਂ ਇਉਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇਗਾ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੇਕ ਕੰਮ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੋਸਾਂ ਜਾਂ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। "ਸਰਕਾਰਾਂ, ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਰਾਜ ਸਾਧਾਰਣ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਨੈਤਿਕਰਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਨਿਰੋਲ ਆਪੇ ਆਪਣੇ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।" ਵਿਅਕਤੀਆ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ ਨਿਰੋਲ ਨਿੱਜੀ ਹਿਤਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਇਹ ਗੱਲ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਹੀ ਸੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ: ਕੇਵਲ ਇੱਜੜਾ, ਇਕੱਠਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਪਸ਼ੂਆ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਹਿੰਸਕ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਜਿਊਣ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਝੁਦਰਤ ਵਿਚ ਹੈ; ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

1. ਹੀਗਲ।