ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਸਦੀਵੀ ਸਮਝਣ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਵੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਵਿਕਾਸ ਜਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ ਵੱਲ ਤੁਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੋਰ ਅਨੰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤੁਰਨ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਹੋਰ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਵੀ ਤੁਰਨਾ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ, ਕਿਉਂਜ਼ ਰੁਕ ਜਾਣਾ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਕਰ ਲੈਣ ਦੇ ਤੁੱਲ ਹੈ। ਬਾਦਸ਼ਾਹੀਆਂ ਆਪਣੀ ਤੋਰੇ ਤੁਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ; ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਵੱਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਸਦੀਵਤਾ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚੋਂ; ਆਪਣੀ ਸਦੀਵਤਾ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵੱਲ ਨੂੰ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਜੋਥੀਆਂ ਜਮਹੂਰੀਅਤਾਂ ਵੀ ਉਸੇ ਭੌਰੇ ਤੁਰ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ; ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਰਿਆ ਜੁ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਤੇਰ ਹੀ ਸਦੀਵੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਕ ਵਸਤੂਆਂ, ਵਿਚਾਰਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਉੱਤੇ ਉੱਸਰੇ, ਉਪਜੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਸਦੀਵਤਾ ਇਕ ਭੁਲੇਖਾ ਹੈ; ਇਕ ਮਨੋਹਰ ਭੁਲੇਖਾ ਹੈ। ਇਸ ਭੁਲੇਖੇ ਦੀ ਮਨੋਹਰਤਾ ਦਾ ਜਾਦੂ ਹਰ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਰਤ ਮੂਸਾ ਨੇ ਦਸ ਰੱਬੀ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਹੁਕਮ ਆਖ਼ਰੀ ਹੁਕਮ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੰਪੂਰਣ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਣ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਅੰਗ ਦੀ ਕਲਮ ਨਾਲ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਉੱਕਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਯਹੂਦੀਆਂ ਲਈ ਮੂਸਾ ਜੀ ਆਖਰੀ ਪੈਗੰਬਰ ਹੋ ਨਿਬੜੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਯਿਸੂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੈਰੀਬਰ ਸਿੱਧ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦਾ ਪੁੱਤ੍ਰ ਸਿੱਧ ਕਰ ਲਿਆ, ਪਰ ਈਸਾਈਆਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਲਈ ਰੱਬ ਉੱਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਸੰਜਮ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਗੂ ਕਰ ਕੇ ਯਿਸੂ ਨੂੰ ਇਕਲੋਤਾ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਪੈਗੰਬਰ ਆਖਣ ਵਿਚ ਕਲਿਆਣ ਸਮਝੀ। ਉਸੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਜੀ ਆਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖ਼ਾਹਿਮ-ਉਲ-ਅੰਬੀਆ ਦੱਸਿਆ। ਘੜੀ ਮੁੜੀ ਪੈਰੀਬਰਾਂ ਦਾ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਹਰ ਵੇਰ ਆਖ਼ਰੀ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਬਣ ਕੇ ਆਉਣਾ ਅਸਲ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਉਪਜਾਏ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਉੱਤੇ ਉੱਸਰੇ ਧਾਰਮਕ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਸਦੀਵਤਾ ਦਾ ਮਨੋਹਰ ਕਲੇਖਾ ਹੈ।
ਇਸ ਭੁਲੇਖੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਯੂਨਾਨੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਬਣਾਏ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੋਵੇਗਾ ਉਸਦੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਬਾਹੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਲਈ ਲੋਰੀ ਗਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਲੋਰੀ ਦੀ ਕੋਈ ਲਗ ਮਾਤੂ ਜਾਂ ਲੋਰੀ ਦੀ ਲੈਅ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਕਿਉਂਜੁ ਅਜਿਹਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਬੱਚੇ ਦੇ ਆਚਰਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਦੋਸ਼-ਪੂਰਣ ਨਾਗਰਿਕ ਨਗਰ-ਰਾਜ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਤੱਤ-ਵੇਤਾ ਇਸ ਭੁਲੇਖੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਉਹ
