ਵਿਸ਼ਵ-ਨਾਗਰਿਕਤਾ-ਇਕ ਸੰਕਲਪ-1

ਧਰਮ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ' ਅਤੇ 'ਆਦਰਸ਼ ਮਨੁੱਖਾਂ' ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਉਲੀਕਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਦੋ-ਤਿੰਨ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸਾਇੰਸ ਵੀ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਈ ਹੈ ਪਰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ, ਦੋਹਾਂ ਹੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵਾਪਾਰ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਦਬੋਲ ਬਣ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਪਿੜ ਵਿਚ ਓਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ, ਜਿੰਨੀ ਆਰਥਕ ਪਿੜ ਵਿਚ ਹੋਈ ਹੈ। ਆਦਰਸ਼ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸਾਇੰਸ ਦਾ ਕੰਮ, ਅਜੇ ਤਕ, ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਸੋਧ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਹੈ । ਹਾਸੋ-ਹੀਣੇ 'ਮਨੁੱਖੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ' ਦੀ ਅਤੇ ਸਾਧਾਰਨ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਧਾਰਨ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਅਨਾਦਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 'ਆਦਰਸ਼ ਮਨੁੱਖਾਂ' ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ, ਕੋਈ ਘੱਟ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਸਾਇੰਸ ਦੇ ਧੰਨਵਾਦੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਧਰਮ ਦਾ ਜਨਮ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਧਰਤੀ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸਿਆਣਾ ਹੋ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਆਏ ਹੋਣ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਪੈਂਦਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਭੁਲੇਖਾ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਉਮਰ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲੰਮੇਰੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮਨੁੱਖੜਾ ਦੇ ਬਾਲ-ਕਾਲ ਦੇ ਵਿਸਮਾਦੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਅਤਿਅੰਤ ਆਦਰਯੋਗ ਅਤੇ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਾਇੰਸ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨੇਂ ਝਕਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੁਣ ਤਕ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਦਾ ਸਾਥੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਥ ਅਜੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤਕ ਨਿਭਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਇਹ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ।

ਧਰਤੀ ਵਿਚੋਂ ਉਪਜੇ ਧਰਮ ਦਾ ਜਨਮ-ਸਥਾਨ 'ਆਕਾਸ਼' ਕਿਵੇਂ, ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ? ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਲੱਭਣਾ ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਨਹੀਂ। ਇਥੇ ਮੈਂ ਇਹ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਮਨੋਰ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ।

ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਨੁਭਵੀਆਂ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਧਰਮ, ਮਨੁੱਖੀ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਢਾਲਣ, ਮਨੁੱਖੀ ਆਚਰਣ ਨੂੰ ਉਸਾਰਨ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਉਪਜਾਉਣ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਜਨਮ-ਦਾਤਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨ