ਵਿਸ਼ਵ-ਨਾਗਰਿਕਤਾ-ਇਕ ਸਿਆਣਪ-2
ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਅਸਲ ਵਿਚ ਓਨਾ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ, ਜਿੰਨਾ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂ ਸੁਣਿਆ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੀਰਾ ਆਪਣੇ ਗਿਰਧਰ ਨੂੰ 'ਨਾਗਰ' ਆਖਦੀ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਭਾਵ 'ਨਾਗਰਿਕ' ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮੀਰਾ ਦਾ 'ਨਾਗਰ' ਕੋਮਲ ਰੁਚੀਆਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ, ਸਰਸ, ਸੁਹਿਰਦ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸਮਾਜੀ-ਸਿਆਸੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆਂ 'ਨਾਗਰਿਕ' ਘੱਟ ਅਤੇ 'ਵਿਅਕਤੀ' ਵਧੇਰੇ ਹੈ। ਸਮਾਜੀ-ਸਿਆਸੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਗਰਿਕ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਯਥਾ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਜਗਤ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦੇ, ਸਗੋਂ ਪਰੰਪਰਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਤ ਰਸਮੀ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਬੰਧ ਉਸ ਦੀ ਭਾਵੁਕਤਾ ਦੀ ਦੇਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦੇ ਨਿਰੋਲ ਆਪਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੇ ਪਰੰਪਰਾ ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਉਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਪਰਵਾਨ ਨਾ ਕਰਨ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ।
ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾ, ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਆਦਿਕ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ 'ਵਿਅਕਤੀ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾ, ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਆਦਿਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਨਿਰੋਲ 'ਨਾਗਰਿਕ' ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ 'ਵਿਅਕਤੀ' ਹੈ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਉਪਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 'ਬਗਾਵਤ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੀ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਦਾ ਠੋਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੰਬੰਧ ਹੈ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਅਨਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਬਾਗੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦਾ ਸਿਆਸੀ, ਸਮਾਜੀ, ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਕ ਚੌਗਿਰਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਚੌਗਿਰਦੇ ਵਿਚ ਬਗਾਵਤ ਦੇ 'ਅਨਿਆਂ' ਰੂਪੀ ਬੀਜ ਨਾ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਨੀ । ਬਗਾਵਤ ਅੰਦਰਲੀ 'ਭਾਵਨਾ' ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਾਹਰਲੇ 'ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ' ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਗੀ ਮਨੁੱਖ 'ਵਿਅਕਤੀ' ਨਹੀਂ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੁਤੰਤਰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ
1. Socio-Political
2. Status quo-ਸਟੇਟੱਸ ਕੋ
