ਆਪਣੀ ਭਾਵਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਦਬਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਮਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਕਲਾ-ਮਦੀ ਵਰਤੋਂ 'ਸ਼ਿਕਾਰ' ਨੂੰ 'ਸਿਧਾਰੀ' ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪੁਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਗਾਵਤ ਦੇ ਬੀਜ ਸਮਾਜਕ ਚੋਗਿਰਦੇ ਦੀ ਥਾਂ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਰਵਿਰਤੀ ਵਿਚ ਹੋਣ। ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਜਿਹੜੇ ਕਿਸੇ ਸਮਾਜਕ, ਧਾਰਮਕ ਜਾਂ ਆਰਥਕ ਅਨਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਕ ਨਿਆਂ-ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕ ਤੋਂ ਉੱਥੇ ਅਨਜਾਣ ਅਤੇ ਅਭਿੱਜ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਰਿਵਾਜ, ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸਮਾਜਕ ਅਨਿਆਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਗ਼ੀ ਵਤੀਰੇ ਦਾ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਨਿਆ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਉਂ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ 'ਨਾਗਰਿਕ' ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਜਾਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਣ 'ਵਿਅਕਤੀ' ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ, ਸਗੋਂ ਮੁਜਰਿਮ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਾਂ ਤੇ ਹਰ ਬਗਾਵਤ ਬਾਹਰਲੇ ਕਿਸੇ ਦਬਾਉ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਹੈ ਜਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਕਿਸੇ ਕੁਰੂਪਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ।

ਬਾਹਰਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਕਠੋਰ ਵਤੀਰਾ ਬਗਾਵਤ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਕਠੋਰਤਾ ਵਿਚੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੋਇਆ ਕੁਰੂਪ ਵਤੀਰਾ ਜੁਰਮ । ਬਾਗੀ ਅਤੇ ਮੁਜਰਿਮ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਮਾਣ ਨਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਕਿ "ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸੰਬੰਧ ਮੇਰੀ ਸਦ-ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ।" ਇਸ ਲਈ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਤਾ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚੋਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਰਾ ਮਸ਼ਵਰਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਦਬਾਉ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਇਉਂ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਜ਼ ਮੇਰੇ ਖਿਆਲ ਵਿਚ ਹਰ ਮੁਜਰਿਮ ਬਾਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਬਾਗ਼ੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਾਂ ਬਹੁਤਾ ਮੁਜਰਿਮ ਹੈ। ਹਰ ਬਗ਼ਾਵਤ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਇਕ ਬੀਰ-ਬਹਾਦਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸਮਾਜਕ ਅਨਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਾਗ਼ੀ ਹੋਏ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਅਤੇ ਵਤੀਰੇ ਦੀ ਕਰੂਪਤਾ ਲਈ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਉਹਲੇ ਅਤੇ ਆਸਰੇ ਲੱਭੇ ਜਾਣੇ ਸੁਭਾਵਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਉਹ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਆਦਰਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਲੜਨ ਵਾਲੇ 1857 ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਬਾਗੀ ਰਜਵਾੜੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਆਤੰਕਵਾਦ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਅਨਾੜੀ ਇਨਕਲਾਬੀ। ਕਿਸੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਕੋਈ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸ਼ਹੀਦ ਜੇ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਆ ਸਕੇ ਤਾਂ ਵੇਖੇਗਾ ਕਿ ਜਿਸ ਸਮਾਜਕ ਕੁਰੂਪਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਉਹ ਲੜਿਆ-ਮਰਿਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਕੁਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਵਰਗ, ਉਸ ਦੀ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾਲ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਆਖੇਗਾ, "ਕਾਸ਼! ਮੈਂ ਸ਼ਹੀਦ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ।"

ਆਪਣੇ ਅੰਤਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਗਾਵਤ ਜਾਂ ਇਨਕਲਾਬ ਯਥਾ-ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ਸਗੋਂ ਉਸੇ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਬਦਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯਥਾ-ਸਥਿਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਹਿੱਸਕ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਕਾਸ