ਘਾਟ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਸਤ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਜਿੰਨਾ ਮਹੱਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਜੇ ਇਉਂ ਆਖੀਏ ਕਿ ਸਤ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਜਾਂ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਮਨ ਕੇਵਲ ਆਨੰਦ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਆਨੰਦ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਜਤਨ ਨੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਜਤਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸਫਲਤਾ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਬਣਾਉਂਦੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ, ਸਨਾਤਨ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸਫਲ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਉੱਤੇ ਸੱਕ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਅਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋਣਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ; ਦੋ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਪੁੱਟਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੋਤਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸਫਲਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਇਉਂ ਇਸ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਹੈ; ਵਿਕਾਸ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਸੂਖਮ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਸਾਧਾਰਣ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਤ ਹੈ। ਉਹ ਸਫਲ ਨਹੀਂ, ਵਿਜਈ ਜਾਂ ਜੇਤੂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿੰਨੀ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਬੇਸ਼ਕ ਉਹ ਹਾਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਹਾਰ ਕੇ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦੋ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਜੇਤੂ ਉੱਤੇ ਭਾਰੂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਜੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਆਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹਰ ਆਦਮੀ ਸਫਲ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਜੁ ਹਰ ਆਦਮੀ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਆਖੀਏ ਤਾਂ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਅਸਫਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇੱਕਾ-ਦੁੱਕਾ ਜੇਤੂ ਹੀ ਸਫਲ ਆਖੇ ਜਾਣਗੇ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਨੇ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਇੱਕ- ਰੂਪ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਵਿਗਸਦੇ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਸਮਾਜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਸੇ ਲੋਡ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ-ਬੱਧ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਦਰਜੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਫ਼ਸਟ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਸੈਕਿੰਡ: ਕੁਝ ਫਸਟ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਪਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਸ਼ਰਡ ਡਿਵੀਜ਼ਨ: ਕਿਸੇ ਦੇ ਦੋ ਨੰਬਰ ਵੱਧ ਹਨ ਕਿਸੇ ਦੇ ਦੋ ਘੱਟ। ਸਫਲਤਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿੱਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿੱਤ ਹਾਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਮੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਵਿਕਸੇ ਹਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਸੇਨ ਨਹੀਂ ਹੋਏ; ਜਾਂ ਓਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਜਿੰਨੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ।

ਅਸੀਂ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਏਨੇ ਆਦੀ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ ਕਿ ਮੁਕਾਬਲੇ-ਰਹਿਤ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਰਾਮ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਵਣ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਰਾਵਣ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਬੇਲੋੜਾ ਹੈ; ਬਦੀ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਨੇਕੀ ਦੀ ਕਦਰ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ; ਦੁਖ ਨਾ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਸੁਖੀ ਹੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਅਤੇ ਇਸ ਕੱਚੀ ਸੋਚ ਦੀ ਕਲਰਾਨੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਹਾਸੋ-ਹੀਣੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ