ਬੁੜ੍ਹਾਪਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ

ਮੇਰਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਰਥ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਅਰਬ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਵੇ। ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਬੁੜ੍ਹਾਪਾ ਦੋਵੇਂ ਨਿਰਬਲ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜਵਾਨੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬਚਪਨ ਦੀ ਵੱਡੇ ਨਿਰਾਦਰ ਬਹੁਤਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁੜਾਪੇ ਦੀ ਵੰਡੇ ਉਦਾਸੀ। ਪਿਛਲਾ ਯੁਗ 'ਸੰਨਿਆਸ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚੋਂ ਖਾਰਜ ਹੋਣ' ਨਾਲੋਂ ਚੰਗੇਰੀ ਸਲਾਹ ਬੁੜ੍ਹਾਪੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਿਆ। ਹੁਣ ਵਾਲਾ ਸਨਅਤੀ ਸਾਇੰਸੀ ਸਮਾਜ ਵੀ ਅਜੇ ਤਕ ਬੁੜ੍ਹਾਪੇ ਦੀ ਉਦਾਸੀ, ਮੁਥਾਜੀ ਅਤੇ ਨਿਰਾਰਥਕਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਤੋਂ ਅਗੇਰੇ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਿਆ। ਬੁੜ੍ਹਾਪੇ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ, ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ, ਸਾਰਥਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਅਜੇ ਆਰੰਭ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸਾਨੇ ਯੁਗ ਦਾ ਕੂੜਾ ਹੂੰਝਣ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਮਾਂ ਲੱਗੇਗਾ।

ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉੱਨਤ ਸਮਾਜ ਬਚਪਨ ਵੱਲ ਕੁਝ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਾਂ ਵੀ ਬਚਪਨ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਬੜ੍ਹਾਪੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਆਸ਼ਾ-ਜਨਕ ਹੈ। ਹੱਥਲੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੇਰਾ ਜਤਨ ਇਹ ਵੇਖਣ ਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਆਸ-ਉਡੀਕ ਕੀਤੇ ਸਰੀਰ, ਵਰਤਮਾਨ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਨਿੱਜੀ ਤੋਰ ਉੱਤੇ ਕੀ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਏਥੇ, ਮੈਂ, ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬੁੜ੍ਹਾਪੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।

ਬੁੜ੍ਹਾਪੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਸੋਖੀ ਨਹੀਂ। ਸਾਧਾਰਣ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਉਮਰ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਪੰਦਰਾਂ-ਵੀਹ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਬੁੜ੍ਹਾਪਾ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਤੰਦ ਨੂੰ ਅੱਸੀ-ਨੱਬੇ ਸਾਲ ਲੰਮੀ ਮੰਨੀਏ। ਸਾਧਾਰਣ ਸੁਖਾਵੇਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਔਸਤ ਉਮਰ ਸੌ ਸਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤਲੇ ਪੰਝੀ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਬੁੜ੍ਹਾਪਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਥੋੜੀ ਜਿਹੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਨੇਮ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਆਦਮੀ ਸੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬੁੜ੍ਹਾਪੇ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਰੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੱਬੇ ਸਾਲ ਦੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬੁੱਢੇ ਅਖਵਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਬੁੜ੍ਹਾਪਾ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਲਸ ਨਾਲ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਮੇਂ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸੋਚ ਦੀ ਲੰਮੇਰੀ ਸਾਂਝ ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖੀ ਚਿੱਤ੍ਰ ਹੈ ‘ਬੁੜ੍ਹਾਪਾ'।

 ਅਨੁਭਵ, ਆਦਰ, ਸਿਆਣਪ, ਠਰ੍ਹੰਮੇ, ਸੰਤੁਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਬੁੜ੍ਹਾਪੇ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਿਸਚਿਤ ਜਾਂ ਅਟੱਲ ਅਤੇ ਆਮ ਨਹੀਂ। ਨਿਰਭਰਤਾ, ਲਾਚਾਰੀ,