ਸਵਾਰਥੀ, ਲੋਭੀ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਾਹਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਮਰ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਸੱਭਿਅ ਸਮਾਜਿਕ ਜਤਨ ਰਜੋ ਗੁਣ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਗੂਹੜੀ ਰੰਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਹ ਸੱਠ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਲੰਮਾ ਅਭਿਆਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰਜੋ ਗੁਣ ਦਾ ਅਮਲੀ (addict) ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ (ਜਾਂ ਸਾਤਵਿਕ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਰਾਜਸਿਕਤਾ ਦਾ  ਆਦੀ। ਰਾਜਸਿਕਤਾ ਆਪਣੇ ਚੌਗਿਰਦੇ ਵਿਚਲੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਤੋਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਵਾਨੀ ਵੇਲੇ ਚੌਗਿਰਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ; ਹੁਣ ਇਹ ਸੁਕੜ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਾਜਸਿਕਤਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਤਾਂ ਆਪ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਬੁੜ੍ਹਾਪਾ ਆਪਣੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ (ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ) ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਖਲੋਤੀ ਵੇਖ ਕੇ ਖਿਝਦਾ ਹੈ; ਹਾਸੋ- ਹੀਣਾ ਅਤੇ ਤਰਸਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਿਉਂ ?

ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬੁੱਢਾ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁੱਢਾ ਹੋਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਰੀਰਕ ਪੱਖੋਂ ਐਕਟੋਮਾਰਫਿਕ ਜਾਂ ਸਤੋ ਗੁਣੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਜੇ ਸੁਮੈਟਟਾਨਿਕ ਜਾਂ ਰਜੋ ਗੁਣੀ ਹੈ; ਸੈਰੀਬ੍ਰੋਟਾਨਿਕ ਜਾਂ ਸਤੋ ਗੁਣੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

ਜੀਵਨ ਦੀ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਜੈਨ੍ਰੋਸ਼ਨ ਗੈਪ ਜਾਂ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਪਾੜਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਮੋਪੈਥੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੈਪ ਜਾਂ ਪਾੜੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਇਸ ਰੋਗ ਦਾ ਇਲਾਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਨਤ ਸਨਅਤੀ ਸਮਾਜ ਬੁੜ੍ਹਾਪੇ ਲਈ ਬਿਰਧ-ਘਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਵਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਜਾਂ ਪਰ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦੀ ਕਿਸਾਨੇ ਸਮਾਜ ਬੁੜ੍ਹਾਪੇ ਨੂੰ ਅੰਤਰਮੁਖਤਾ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਕੇ ਜਵਾਨੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਉੱਨਤ ਸਨਅਤੀ ਸਮਾਜ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਸੂਝਵਾਨ ਵੀ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਮੰਨਣ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਣਗੇ। ਤੀਜੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਬਹੁਤੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਹ ਅੰਤਰਮੁਖਤਾ ਦਾ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਨੁਸਖ਼ਾ ਵਰਤਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਤਕ ਮਜਬੂਰ ਰਹਿਣਗੇ।

ਅੰਤਰਮੁਖਤਾ ਸਾਤਵਿਕਤਾ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਹੈ। ਰਾਜਸਿਕਤਾ ਲਈ ਅੰਤਰਮੁਖਤਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਾਧਾਰਣ ਬੁੜ੍ਹਾਪੇ ਨੂੰ ਅੰਤਰਮੁਖਤਾ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰਕ ਬੜ੍ਹਾਪਾ ਹੈ, ਮਾਨਸਿਕ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਅਜੇ ਵੀ ਰਜੋ ਗੁਣੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਜੁ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਤਵਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ ਅੰਤਰਮੁਖਤਾ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਕੇਵਲ ਵਿਖਾਵਾ ਜਾਂ ਪਾਖੰਡ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਥੋਂ ਤਕ ਆਪਣੇ ਚੋਗਿਰਦੇ ਨਾਲ ਸੁਖਾਵੇਂ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਉਥੋਂ ਤਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਜਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਮੈਂ ਸਿਮਰਨ, ਭਜਨ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਯੋਗਾਭਿਆਸ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਅੰਤਰਮੁਖਤਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਚੇਚੇ ਜਤਨ ਹਨ ਅਤੇ ਜਤਨ ਰਾਜਸਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਾਤਵਿਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਅੰਤਰਮੁਖਤਾ ਲਈ ਸਾਤਵਿਕ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰ