ਸਾਤਵਿਕ ਅੰਤਰਮੁਖਤਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਬੌਧਿਕ ਠਰ੍ਹਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਹੇਠਾਂ ਸੋਟਾ ਫੇਰਨ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਅੱਖ ਦਾ ਸ਼ਤੀਰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਜਾਚ" ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ੇ ਨੂੰ ਤਮਾਸ਼ਾ ਜਾਣ ਕੇ ਮਾਣਨ ਦੀ ਜੁਗਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਤਰਮੁਖਤਾ ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ ਬਾਹਰਮੁਖਤਾ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਸੁਮੇਲ ਹੈ।
ਬਾਹਰਮੁਖਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ (1) ਰਾਜਸਿਕ ਅਤੇ (2) ਤਾਮਸਿਕ। ਰਾਜਸਿਕ ਬਾਹਰਮੁਖਤਾ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤੋਰਨ ਦੀ ਰੀਝ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਇਸ ਰੀਝ ਦੀ ਵਧੀਆ ਮਿਸਾਲ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦੀ ਬਾਹਰਮੁਖਤਾ ਹੈ। ਤਾਮਸਿਕ ਬਾਹਰਮੁਖਤਾ ਬਾਹਰਲੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਮਿੱਤਾ, ਭ੍ਰਾਤਰੀ, ਸਾਥ, ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸੇਲਜ਼ਮੈਨ ਦੀ ਬਾਹਰਮੁਖਤਾ ਹੈ; ਜਿਹੇਵਾਜ਼ ਵਿਟਨਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਬਾਹਰਮੁਖਤਾ ਹੈ। ਸਾਤਵਿਕ ਅੰਤਰਮੁਖਤਾ ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ ਬਾਹਰਮੁਖਤਾ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਵਿੱਚੋਂ ਅਪਾਰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਉਪਜ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਠਰੂੰਮਾ, ਸੰਤੋਖ, ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਾਤਵਿਕ ਬੁੜ੍ਹਾਪਾ ਆਖਿਆ ਹੈ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬੁੜ੍ਹਾਪਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੈ—ਸੁਭਾਵਕ ਵਿਕਾਸ। ਜਿਹੜਾ ਆਦਮੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਲੱਗੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸਾਧਾਰਣ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਅਤੇ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਰਮੇ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਆਦਿਕ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਸਦਕਾ ਉਸ ਨੂੰ ਉਮਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਉਚੇਚੇ ਜਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ। ਯੋਗ ਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਭਿਆਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲੱਭਣ ਦੇ ਤਰਲੇ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸਮਾਜ ਦੇ ਇੱਕ (ਸਮ੍ਰਿਧ) ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ
ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਨਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਭਿਆਸਾਂ ਲਈ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮ੍ਰਿਧ ਸਮਾਜ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਿਸ ਨੇ ਸਮਿਧੀ ਲਈ ਅਯੋਗ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ) ਸਾਧਾਰਣ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦ ਵੀ।
ਇਹ ਲੋੜ ਆਧੁਨਿਕ ਮਸ਼ੀਨੀ ਯੁਗ ਦੀ ਉਪਜਾਈ ਹੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲੋੜ ਦਾ ਯੁਗ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤਾ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਮਨ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਾਨ ਜਾਂ ਪੋਜੀਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਯੁਗ ਦੇ ਚੌਧਰੀ, ਸੰਚਾਲਕ ਅਤੇ ਸੰਚਾਲਕਾਂ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਸਾਧਾਰਣ ਆਦਮੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਉ-ਹੁਲਾਰੇ ਨੂੰ ਮਾਣਦੇ ਹੋਏ
