ਭਾਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ

ਭਾਣਾ ਬਹੁ-ਅਰਥਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਅਰਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਨ ਵਿਚਲੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ। ਮੁੱਢਲੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਮ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਆਪਣੇ ਰੂਪ- ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਅਸਲੇ ਵਜੋਂ ਇਹ ਆਮ-ਵਹਿਮ ਨਹੀਂ। ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਗਿਆਨ ਤਕ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਇੱਕ ਚੁਣੇ-ਚਹੇਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਆਮ ਆਦਮੀ ਤਕ ਪੁਚਾਈ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।

ਮੱਧਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਹੀਣਤਾ, ਬੇ-ਬਸੀ, ਮੁਥਾਜੀ ਅਤੇ ਨਾ- ਉਮੀਦੀ ਵਿੱਚ ਜਿਊਂਦੀ ਸੀ । ਪੱਛੜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਲਤ ਅਜੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਕਰੜੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਲਈ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਸੋਖਾ, ਸੁਭਾਵਕ ਅਤੇ ਸਾਰਥਕ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਸੰਸਾਰੋਂ ਬਾਹਰਲੀ ਕਿਸੇ ਅਗਿਆਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਮਜਬੂਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਓਥੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਓਪਰਾ ਨਹੀਂ ਕਿ 'ਮਾਲਕ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਬਿਨਾਂ ਪੱਤਾ ਨਹੀਂ ਹਿੱਲਦਾ।

ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਜਹਾਲਤ ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸਿਆਣਪ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਜੰਗਲੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਜਹਾਲਤ ਬਹੁਤੀ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਘੱਟ ਸੀ। ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਿਸੇ ਅਗਿਆਤ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਅਜੋਹਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਤਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜੀਵਨ ਦੀ 'ਪਾਸ਼ਵਿਕਤਾ' ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਕਿਸਾਨੇ ਜੀਵਨ ਦੀ 'ਅਨਿਸਚਿਤਤਾ' ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕਦੇ ਨਾ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤੀ ਮਿਹਨਤ, ਬਹੁਤੀ ਸਾਧਨਾ, ਬਹੁਤੀ ਲਗਨ, ਬਹੁਤੇ ਧੀਰਜ, ਅਤੇ ਬਹੁਤੀ ਸਿਆਣਪ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਕਿ "ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਿਸੇ ਅਗਿਆਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ"।

ਮੇਰਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਿਸੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸਿਆਣਪ ਦੀ ਉਪਜ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਬਰਾਨੀ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਪਰਚਾਰੇ ਹੋਏ ਦੋਜ਼ਮ, ਜਨਤ ਅਤੇ ਕਿਆਮਤ ਕਿਸੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸਿਆਣਪ ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਵਿਚਲਾ ਡਰ ਅਤੇ ਲੋਕ ਹੈ: ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਾਗ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਕ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਦਾ ਪਿਆਰ-ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਮੁਕਤੀ- ਸਿਧਾਂਤ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸਿਆਣਪ ਦੀ ਸਿਖਰ ਹਨ। ਬੁੱਧ ਨੇ ਨਿਰਵਾਣ ਲਈ ਅਸ਼ਟਮਾਰਗ