ਪਰਾਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ

ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਪੜ੍ਹਿਆਂ ਅਤੇ ਸੁਣਿਆਂ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਗੱਲ ਕੁਝ ਓਪਰੀ ਅਤੇ ਅਕੁਦਰਤੀ ਭਾਸੇ, ਪਰ ਹੈ ਇਹ ਠੀਕ ਕਿ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪਰਾਏ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਓਨੀ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਆਪਣਿਆਂ ਉੱਤੇ। ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਭੇਤ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਆਲਾ-ਦੁਆਲਾ ਵਿਅਕਤੀਆਂ, ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਚੌਗਿਰਦੇ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜੇਹੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਸਾਡੇ ਸਨੇਹੀ, ਸਹਾਇਕ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਚਿੰਤਕ ਹਨ ਜਾਂ ਸਾਡੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦੇਖੀ ਅਤੇ ਸ਼ੜ੍ਹ ਹਨ। ਇਵੇਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਚੌਗਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜੇਹਾ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਇਹ ਸਾਡਾ ਮਿੱਤ੍ਰ ਹੈ ਜਾਂ ਸ਼ਤ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤ੍ਰ ਜਾਂ ਸ਼ਤੂ ਹੋਣ ਦਾ ਸਾਨੂੰ ਗਿਆਨ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਆਪਣੇ" ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਉਪਰੋਕਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਸੱਖਣੇ ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਪਰਾਏ" ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਇਹ ਅਰਥ ਇਸ ਲੇਖ ਦੀ ਲੋੜ ਲਈ ਹੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਸਾਧਾਰਣ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰਾਏ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ। ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ।

ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਸਾਧਾਰਣ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਪਰਾਇਆਂ ਨਾਲ ਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈਂਦਾ ਜਾਂ ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਘੇਰਾ ਬਹੁਤਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਦੋ ਚਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਮਿੱਤ੍ਰ ਹਨ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧੀ। ਇਵੇਂ ਹੀ ਹਰ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਵਸਤੂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਤੀਰੇ ਜਾਂ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਦੁਚਿੱਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਇਸ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਅਪਣਾਵਾਂ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਉਹ ਲੋੜ ਜੋਗਾ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਉਹ "ਆਪਣਿਆਂ" ਵਿਚ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, “ਆਪਣੇ ਸਹਾਇਕਾਂ" ਵਿੱਚ ਜਾਂ "ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ" ਵਿੱਚ।

ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹਾਲਤ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ। ਉੱਨਤ ਸਨਅਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਕਿਸਾਨੇ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹਨ; ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁਰਾਣਾ "ਪੇਂਡੂਪਨ" ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿਆਸੀ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਨੇ ਪੇਂਡੂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਰਥਕ, ਸਮਾਜਕ, ਧਾਰਮਕ, ਵਿੱਦਿਅਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਉਦਯੋਗਿਕ, ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਰ ਪਿੜ