ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਰਾਇ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਪਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ ਤੀਬਰ ਰੁਚੀ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਵਤੀਰਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਛਿਤਰਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਗੱਲ ਉਦੋਂ ਵਿਗੜਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਅਜੇਹੀ ਰਾਏ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ ਜਿਹੜੀ ਸਾਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਇਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਅਜੇਹੀਆਂ ਰਾਵਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਪਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਅਸੀਂ ਏਨੇ ਜੜ-ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇਸ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਸੋਝੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸੋਈ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਜਾਗਦੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਉਸ ਇੱਕ ਮੌਕੇ ਦਾ ਚੇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਅਸਾਂ ਆਪਣੇ ਉਸ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੜਿੰਨਵੇਂ ਮੋਕਿਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ-ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸਾਂ ਉਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਇਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਾਡੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ । ਅਜੋਹੇ ਵਤੀਰੇ ਨੂੰ ਨਾ-ਸ਼ੁਕਰਾਪਨ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਨਾ-ਸ਼ੁਕਰਾਪਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਆਰੋਪ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਝੀ ਭਾਵੁਕਤਾ ਦਾ ਸਾਡੀ ਸਿਆਣਪ ਜਾਂ ਬੌਧਿਕਤਾ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਬੌਧਿਕਤਾ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਨ ਵਾਲੀ ਭਾਵੁਕਤਾ ਅਸੱਭਿਅ, ਅਸ਼ਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ ਹੈ; ਨਾ-ਸ਼ੁਕਰਾਪਨ ਨਹੀਂ।

ਮੁਲਾਂਕਣ ਨੂੰ ਚੁਗ਼ਲੀ ਦਾ ਲਾਹੇਵੰਦਾ ਰੂਪ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੁਗਲੀ ਜੋ ਸੰਬੰਧਤ ਵਿਅਕਤੀ ਤਕ ਨਾ ਵੀ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਵੀ ਚੁਗਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਲਾਭ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੰਨ ਲਉ ਕਿਸੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਆਪਣੇ ਅਫ਼ਸਰ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਵਾਦ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਆਲੋਚਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰ ਤਕ ਨਹੀਂ ਪੁੱਜਦੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਅਤੇ ਸੋਚਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਤਾਂ ਵੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਫ਼ਾਇਦੇ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਣਗੇ। ਪਹਿਲਾ ਇਹ ਕਿ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਤ੍ਰਤਾ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਿਆ ਰਹੇਗਾ: ਜੇ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਓਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੇ ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜਾ ਇਹ ਕਿ ਕਰਮਚਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰੋਂ ਲੇਟ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ ਸਵੇਰੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਦਸ-ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟ ਪਹਿਲਾਂ ਦਫ਼ਤਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣਗੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਕ-ਅੱਧ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਇਸ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਦੇਰੀ ਦੀ ਜਵਾਬ-ਤਲਬੀ ਕਰਨਗੇ । ਤੀਜਾ ਇਹ ਕਿ ਕਰਮਚਾਰੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਚਾਅ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਕਰਨਗੇ। ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੀ ਗੋਲੀ ਖਾਣ ਦਾ ਇਹ ਸਾਇਡ ਇਫੈਕਟ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ। ਚੌਥਾ ਇਹ ਕਿ ਕਰਮਚਾਰੀ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵੱਲ ਉਚੇਚਾ ਧਿਆਨ ਦੇਣਗੇ। ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਸਰਕਲ ਵਿੱਚ ਅਯੋਗ, ਬੁੱਧੂ ਜਾਂ ਨਾਲਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੋਣਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਮਾਨਦੰਡ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਉਪਰਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉਸ ਬਿਊਰੋਕ੍ਰੇਸੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੱਚ ਆਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ