ਵਿੱਚ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਚਿਰ ਲੱਗੇਗਾ । ਇੰਗਲਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੱਭਿਅ ਜੀਵਨ ਜੀਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਰਕਾਰੀ ਯਤਨ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ।

ਸਨਅਤੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜੀਵਨ ਜਾਚਾਂ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਥਾਂ ਜੀਵੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼-ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਢੰਗ ਵੀ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ, ਅੱਖਾਂ ਮੀਟੀ, ਚੌਂਕੜੀ ਮਾਰੀ, ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸੁਖਾਵੀਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਮੁਮਕਿਨ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਨਿਰੋਲ ਨਿੱਜੀ ਮਨੋਰਥ ਨਾਲ ਸਿਮਰਨ ਜਾਂ ਭਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ ਵੀ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਕੈਂਸਰ ਰੀਸਰਚ ਇਨਸਟੀਚਿਊਟ ਦੀ ਲਿਬਾਰੇਟੀ ਵਿੱਚ ਟੈਸਟ ਟਿਊਬਾਂ, ਰਸਾਇਣਿਕ ਘੋਲਾਂ ਅਤੇ ਚੂਹਿਆਂ ਮਰਗੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਕਾਰਨ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਬਿਓਰਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰੀਸਰਚ ਸਕਾਲਰ ਵੀ ਆਦਰਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਸਦਕਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਪੀੜ ਘਟਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਜਨਮ ਲੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਯੁਗ ਦੇ ਆਦਰਸ਼-ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਏਨੀ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ ਉਸ ਯੁਗ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣ ਇਸਤਰੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਣਾ ਸੌਖਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ। ਬਹੁ-ਆਦਰਸ਼ੀ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਧਾਰਣ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਲੋਕਿਕ, ਰੂਹਾਨੀ, ਨਿਰਬਾਧ ਪਰਮ-ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਸਾਧਾਰਣ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਥਾਪਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਖੁੱਸ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਗੱਲ ਮੈਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਉਹ ਅਨਾਦੀ, ਅਨੰਤ, ਅਗੇਅ, ਸਰਗਯ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ, ਰੂਪ-ਰੰਗ-ਰੋਖ-ਭੇਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਿਰਗੁਣ, ਨਿਰਬਾਧ ਬ੍ਰਹਮ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਮਾਨਸਿਕ ਅਵਸਥਾ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਅਤੇ ਪਸੰਦ ਅਨੁਸਾਰ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਇਸ਼ਟ ਹੈ। ਇਸ਼ਟ ਧਾਰਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਪੌਰਾਣਿਕ ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਡਾ ਇਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਲੋਕ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਰੱਬ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਇਸ਼ਟ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਉਦੋਂ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਦਾ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਮਾਨਵੀਕਰਣ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੋਰਾਣਿਕ ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਸ਼ਟ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਈਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ਼ਟ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਆਮ ਕਰਕੇ ਰਜੋਗੁਣੀ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੌਰਾਣਿਕਤਾ ਤਮੇ ਅਤੇ ਸਤੋ ਗੁਣੀ ਸੁਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਸਥਾਰ, ਮੈਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਨੁਭਵੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਮੈਨੂੰ ਅਜੇਹਾ ਅਨੁਭਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵਿਸਥਾਰ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵੀ ਗਿਆਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨੂੰ 'ਯਾਚਨਾ' ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ