ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ

ਸਾਧਾਰਣ ਨਜ਼ਰੇ ਵੇਖਿਆ ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਾਂਝ-ਕੁਸਾਂਝ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ, ਜੇ ਦਿਸਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਸਾਂਝ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਦਿਨ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਬੱਕਾ ਹੋਇਆ ਆਦਮੀ ਰੱਜ ਕੇ ਰੋਟੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗੂਹੜੀ ਨੀਂਦ ਸੌਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੌਤ ਠੀਕ ਹੈ ਪਰ ਇੱਕ ਹੱਦ ਤਕ। ਜਿਸ ਹੱਦ ਤਕ ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਉਸ ਹੱਦ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਬਕਾਵਟ ਸਾਡੇ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਹੱਦ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲੰਘੀ ਹੋਈ ਬਕਾਵਟ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਘਾਟਾ ਅਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਮੈਂ ਮਨ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਉਪਜ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਸੁਤੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਹੋਂਦ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਪੈਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਗੂਹੜਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਨਾਲ ਹੀ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਮੁੱਢਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ—(1) ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ (2) ਮਾਨਸਿਕ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਬਕਾਵਟਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਉਪਵੰਡਾਂ ਹਨ। ਸਾਰੀਆਂ ਬਕਾਵਟਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਵੱਲ ਯੋਗ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਬੀਮਾਰੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰੜੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਬਕਾਵਟੀ ਜੀਵਨ ਜੀਣ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਚਾਲ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਠਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਤ ਵੱਲ ਚਾਲੇ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਬੀਮਾਰੀ ਆਖੀਏ ਭਾਵੇਂ ਨਾ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗੇਤੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜ਼ਰੂਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਅਗੇਤੀ ਮੌਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਦੋ ਹੀ ਨਾਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ-ਬੀਮਾਰੀ ਅਤੇ ਦੁਰਘਟਨਾ । ਕਰੜੀ ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੀ ਥਕਾਵਟ ਦੁਰਘਟਨਾ ਨਹੀਂ; ਬੀਮਾਰੀ ਹੈ।

ਕਰੜੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਥਕਾਵਟੀ ਜੀਵਨ ਜੀਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਪਸ਼ੂ-ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਜੀਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਲੋਕ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ । ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਕੁਝ ਚਿੰਤਾ ਜ਼ਰੂਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਪਾਖੰਡ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਅਸਲੀਅਤ ਬਹੁਤੀ ਅਤੇ ਪਾਖੰਡ ਘੱਟ ਜਾਂ ਉੱਕਾ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਿਰੋਲ ਪਾਖੰਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਪੱਛਮੀ ਸਨਅਤੀ ਸਮਾਜਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਗੋਂ ਭਾਰਤ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ