ਈਰਖਾ

ਕਾਮ ਅਤੇ ਮਮਤਾ ਵਾਂਗ ਭੈ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਜੀਵ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਪਰਵਿਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਭੈ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਘਟਦੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਦਾ ਘੇਰਾ ਮੋਕਲਾ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੱਭਿਅ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਈਰਖਾ ਓਨੀ ਹੀ ਆਮ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ-ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਭੈ। ਇਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਬੁਢਾਪੇ ਤਕ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਪ੍ਰਗਟ ਪਰਵਿਰਤੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਜੁ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਤੋਂ ਜਾਣੂੰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਸਤਰੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਇਸ ਪਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਏਨੇ ਪ੍ਰਥਲ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਹਨ ਕਿ 'ਗੁਪਤ' ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਬਹੁਤਾ ਢੁੱਕਵਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।

ਡਰ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਮਿੱਤ੍ਰਾ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਈਰਖਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸਾਧਨ ਸਿੱਧ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਈਰਖਾ ਦੇ ਭਾਵ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਈਰਖਾ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਾੜਾ, ਕੀਨਾ, ਬੁਗਜ਼ ਅਤੇ ਹਸਦ ਆਦਿਕ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਰਸ਼ਕ ਜਾਂ ਰੀਸ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਈਰਖਾ ਦਾ ਇਹ ਦੂਜਾ ਰੂਪ ਵਿਕਾਸ ਜਾਂ ਉੱਨਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ, ਇਨਾਮਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਸਾਵਾਂ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਇਸ ਭਾਵ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਵਿਕਸਾਉਣ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਬੁਰਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਚੰਗਿਆਈ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਣੀ ਬਹੁਤੀ ਸਿਆਣਪ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ, ਇਨਾਮਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਸਾਵਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਵਧੇਰੇ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਤੇ ਇਨਾਮ ਆਦਿਕ ਈਰਖਾ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਕਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗੇਰੀ ਪਰਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿੰਦਾ ਜਾਂ ਬਲਾਘਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਸੋਚ ਈਰਖਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚਲਾ ਸ਼ਬਦ 'ਸ਼ਲਾਘਾ" ਰੀਸ ਜਾਂ ਰਸ਼ਕ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਤਰ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਈਰਖਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਹਨ, ਏਸੇ ਲਈ ਉਸਤਤ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਹੈ: ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਹਾਨੀ ਪੁਚਾਉਣ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਜਾਂ ਭਾਵ ਨੂੰ ਹੀ ਈਰਖਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸਤਤ ਜਾਂ ਸ਼ਲਾਘਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਇਹ ਦੱਸਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਂ ਏਨਾ ਚੰਗਾ ਹਾਂ ਕਿ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਲਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਉਦੋਂ ਉਸ