ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਉਸਤਤ, ਈਰਖਾ ਦੀ ਉਪਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਹੁਤੀ ਔਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਜਿਸ ਉਸਤਤ ਜਾਂ ਸ਼ਲਾਘਾ ਪਿੱਛੇ ਗੈਸ ਜਾਂ ਰਸ਼ਕ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਸਤਰ ਈਰਖਾ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸ਼ਰਧਾ ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗੀ ਮਨੋਭਾਵ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਓਨਾ ਆਮ ਨਹੀਂ ਜਿੰਨਾ ਸਾਨੂੰ ਭਾਸਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਹਲਕਿਆ ਵਿੱਚ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਬਦਲ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉੱਥੇ ਬ੍ਰੇਨ-ਵਾਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਡਰਕ ਮਿਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਲਾਘਾ ਜਾਂ ਉਸਤਤ, ਭਾਵੇਂ ਈਰਖਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਉਪਜੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਕੰਡੀ ਜਾ ਨਿੰਦਾ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗੀ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਕੋਲੋਂ ਇਹ ਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਵਿਚਲੀ ਈਰਖਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦੇਵੇ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਈਰਖਾ ਦਾ ਖਿਲਾਰਾ ਪਸਾਰਾ, ਭੈ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹੈ। ਭੈ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਥਲ ਅਤੇ ਕਰਮਹੀਣ ਕਰਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਈਰਖਾ, ਆਪਣੇ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਈਰਖਾ ਵਿੱਚ ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਕਰਮ 'ਈਰਖੀ' ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਘਾਟਾ ਅਤੇ ਨਾ-ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਈਰਖੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਤਰਸਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਵਿਰਵਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਹਰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਜਾਂ ਬਰਤਰੀ ਨੂੰ ਨਕਾਰਨ ਅਤੇ ਛੁਟਿਆਉਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਕਿਸੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।

ਇਸ ਲਈ ਈਰਖਾ ਦਾ ਭਾਵ ਜੀਵਨ ਵਿਚਲੀ ਹਰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਵਡਿਆਈ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੀਸਣੇ ਭਾਵ ਕਾਰਨ ਜੀਵਨ ਵਿਚਲੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਤਾਂ ਹੀ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਜੇ ਇਹ ਜਾਣ ਸਕੀਏ ਕਿ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਈਰਖਾ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਹੈ।

ਮੇਰਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ, ਘਿਰਣਾ, ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਡਰ ਆਦਿਕ ਨਾਲੋਂ ਈਰਖਾ ਦਾ ਪਸਾਰਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਮੀਸਣਾ ਮਨੋਭਾਵ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ ਬੁਢਾਪੇ ਤਕ ਵਧਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕਠੋਰ ਭਾਵ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲੋਂ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਬਲ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਘਿਰਣਾ ਆਦਿਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਘਾਟਾ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਬਹੁਤੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਾਰਨ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਡਰ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਰਹੇ। ਪਰੰਤੂ ਈਰਖਾ ਦੀ ਗੱਲ ਵੱਖਰੀ ਹੈ: ਜਿੰਨੀ ਤਾਕਤ ਘੱਟ, ਓਨੀ ਈਰਖਾ ਬਹੁਤੀ।

ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਕਠੋਰ ਭਾਵ ਦੇ ਵਧ ਜਾਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਕਠੋਰ ਭਾਵ ਮੱਠਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੰਨ ਲਓ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਗੱਲੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ; ਏਨੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸਾਡੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਜਵਾਲਾ ਭੜਕ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਆਦਮੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨੀਚਤਾਵਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਘਿਰਣਾ