ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ

(1)

ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦੇ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਵੱਲ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਦਿੱਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੂਲ ਮਨੋਰਥ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਸੱਭਿਅ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਯਤਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜਤਨ ਸਫਲਤਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਉੱਨਤੀ ਆਦਿਕ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਹਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਸਫਲਤਾ ਸਾਡਾ ਸੰਮਾਨ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਹਰ ਉੱਨਤੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਇਹ ਕਿ ਜੀਵਨ ਨਾਲੋ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ। ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਟੁੱਟ ਕੇ ਸਫਲਤਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਉੱਨਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਉੱਨਤੀ ਦੀ ਕੋਈ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਅਗੇਰੇ ਕਿਉਂ ਨਾ ਲੰਘ ਜਾਈਏ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਅਗੇਰੇ ਲੰਘੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰ ਰਹੇ ਹੋਵਾਂਗੇ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਫਲਤਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਉੱਨਤੀ ਛੋਟੀ ਪਰਤੀਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਅਸੀਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਾਂਗੇ। ਆਪਣੀ ਉਦਾਸੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਹੋਰ ਉੱਨਤੀ, ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਾਂਗੋ; ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਉੱਨਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਦਾਸ ਹੋਵਾਂਗੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਜਤਨ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ ਜਾਵਾਂਗੇ।

ਗਿਆਨਵਾਨ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਭਟਕਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਇੱਛਾ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਸਾਡੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਹਰਖ-ਸੋਗ ਦੀ ਖੇਡ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਇਲਾਜ ਇੱਛਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸਰਵਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਲਿਆ ਹੈ।"

ਅਸੀਂ ਰੋਗ ਦੇ ਡਾਇਅਗਨੋਜ਼ (ਨਿਦਾਨ-ਤਸ਼ਖੀਸ) ਤਕ ਇਸ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਦੇ ਨੁਸਖੇ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ। ਇੱਛਾ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਰੀਲਾ ਹੈ ਪਰ ਸਾਰਥਕ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪਰਬਤ ਹਿਲਦੇ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਹਿਣ ਰੁਕਦੇ ਦੱਸਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਲ ਅਸੀਂ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿਚਲੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਇੱਛਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੰਚਾਲਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਹਰ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਜਾਂ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਵੀ ਕਿਸੇ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ, ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਕਠਿਨ ਕੰਮ ਹੈ। ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰੜੇ ਅਭਿਆਸ