ਨੰਗਾ ਕਰਕੇ ਬੇਸੀਦਾ ਕਰਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਰੂੜੀਗਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਾਮੀ ਠਹਿਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ।⁸⁵

ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪੂਰਵਲੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਵਿਗਠਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਆਰੰਭੀ ਨਵੀਂ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦਰਸਾਇਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਵਿਗਠਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸਿਰਜਣਾਤਮਰ ਪੱਧਰ ਉਤੇ ਸਗੋਂ ਸਮੀਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ । ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ੀਲ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਕ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆਤਮਕ ਕਿਰਿਆ ਨੇ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਿਸਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।⁸⁶ ਇਸ ਕਾਵਿ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਇਸ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਸਿਰਜਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੇ ਸਤਹੀ ਤੇ ਮਕਾਨਕੀ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਦਵੰਦਾਤਮਕ ਨਿਖੇਧ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।⁸⁷

ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ੀਲ ਨਾਮੀ ਆਲੋਚਨਾ ਧਾਰਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਲੋਚਕ ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤਾਂ ਯਤਨ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਜਮੂਦ ਤੋੜਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਮੀਖਿਆਤਮਕ ਮਕੈਨਕੀਪਨ ਅਤੇ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੁੱਚੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਰੌਚਿਕ ਸਿੱਟੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਿੰਤਕ ਵਿਰਾਰਕ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਮੁਹਾਵਰੇ ਰਾਹੀਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਲੀਹਾਂ ਤੇ ਉਸਾਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜਕ ਸੰਦਰਭ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰਕੇ, ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚਤਾ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇਕਾਈਆ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਨਾਂਹ ਵਾਚਕ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ੀਲ ਸਮੀਖਿਅਕ ਨਿਰਾਧਾਰ, ਨਿਰਮੂਲ ਗੈਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਭਰਪੂਰ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਿਆਂ ਪਵਨ ਸਮੀਰ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ, ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੜਾਅ ਉਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਸਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆ ਦੇ ਝਾਉਲੇ ਹੇਠ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਵਿਚ ਆ ਰਹੇ ਸੰਦਰਭਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਹੇਠ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਅੰਤਰ-ਮੁਖੀ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।... ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ੀਲ/ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੀਖਿਆ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਵਾਦੀ - ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਵਾਦ ਵਜੋਂ. ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਅਖੌਤੀ ਅਗਲੇਰੇ ਵਿਕਾਸ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰਡਾ ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੁਅੰਦਾਤਮਕ ਨਿਖੇਧ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੇਖੋਂਵਾਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵਿਚਲਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ੀਲ ਸਮੀਖਿਅਕ ਕੋਲ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਦਾ ਨਵਾਂ ਉਛਾੜ ਤਾਂ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਵਿਚਲੀ ਵਸਤੂ ਬੁਰਜੂਆ ਸੀ। "⁸⁸

ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਇਹ ਆਲੋਚਨਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੇ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿਚ ਮਕਾਨਕੀਪਨ ਤੋੜਿਆ ਹੈ । ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਨੇ ਬੁਰਜੂਆ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਰਾਹੀਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਬੁਰਜੂਆ ਸਾਹਿਤਕ ਰੁਚੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਰੰਪਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਤੋਂ ਤੋੜਨਾ, ਰਚਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ, ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਨਿਕਟ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਉਸਨੂੰ ਸਮੁੱਚਤਾ ਤੋਂ ਵਿਛੁੰਨਣਾ, ਬਾਹਰਮੁਖਤਾ