ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ

ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਧਾਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੁਚੇਤ ਧਾਰਾ ਹੈ ਜੋ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਉਦੇਸ ਲੈ ਕੇ ਉਦੈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਅੰਦੋਲਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਅੰਦੋਲਨ, ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਦੁਨੀਆ ਸਾਹਮਣੇ ਦੂਸਰੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਦੇ ਆਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਸਾਮਰਾਜ, ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਤੇ ਨਾਜੀਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਉਠੀ ਸਾਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਲਹਿਰ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।"

ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਸੰਕਲਪ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਆਧਾਰ ਦਾ ਧਾਰਨੀ, ਇਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਰਿਪੇਖ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ। ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਸੁਹਜ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਤੋਂ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਂਦ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਅਰਥ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ: ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ ਇਕ ਭਵਿੱਖਾਰਥੀ ਸੰਕਲਪ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਹੈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ। ਇਸੇ ਗੱਲ ਵਿਚ ਇਹ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਧਰਮ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ, ਪੁਨਰ-ਉਥਾਨਵਾ ਦੀ ਬਿਰਤੀਆਂ ਤੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੈ । ਜਿਥੇ ਧਰਮ-ਚੇਤਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਵਾਲਾ ਕਾਵਿ ਗਗਨਮੁਖੀ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਉਥਾਨਵਾਦੀ ਤੇ ਰੁਮਾਂਸਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੀਤਮੁਖੀ ਸੀ, ਉਥੇ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤਧਾਰਾ ਕੌਮੀ ਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਅਗਾਹ ਵਧੂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਾਮਰਾਜ ਤੇ ਨਾਜੀਵਾਦੀ ਤੇ ਫਾਸੀਵਾਦੀ ਰੁਝਾਨਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਠੀਆਂ ਅਮਨ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਰਾਜਸੀ ਮਾਡਲਾਂ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰ ਹੋ ਕੇ ਸਾਮਵਾਦ ਦੇ ਭਵਿੱਖਾਰਥੀ ਸੁਪਨੇ ਨਾਲ ਜਾ ਜੁੜਦੀ ਹੈ।²

ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਧਾਰਾ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕ ਇਕ ਮੱਤ ਹਨ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਾਰਕਸੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਾਕੀ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਮਾਜ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ