ਮੱਧਵਰਤੀ ਪਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਚ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਵਧ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਜਿਹੀ ਵੰਡ ਸਿਰਫ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿੱਚ ਦੀ ਤਿੰਨ ਧਿਰੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਨਿਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ-

ਪ੍ਰਸ਼ਨ- ਸ੍ਵਰ ਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ?

ਉੱਤਰ- ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਸਮੇਂ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਵਾਯੂਧਾਰਾ ਮੂੰਹ ਪੋਲ ਜਾਂ ਨਾਸਕ ਪੋਲ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰ ਕੇ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਧੁਨੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਸਮੇਂ ਫੇਫੜਿਆਂ ਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹਵਾ ਬੇਰੋਕ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ । ਇਹਨਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸ੍ਵਰ ਧੁਨੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਅਰਥਾਤ ਉਹ ਧੁਨੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਸਮੇਂ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਆਉਂਦੀ ਵਾਯੂ ਧਾਰਾ ਬੇਰੋਕ ਬਾਹਰ ਆਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਵਰ ਧੁਨੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅ, ਆ, ਐ, ਅ, ਉ, ਊ, ਓ, ਇ, ਈ, ਏ ਸ੍ਵਰ ਧੁਨੀਆਂ ਹਨ ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ- ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀਆਂ ਕੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ? ਜਾਂ ਵਿਅੰਜਨ ਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ? ਜਾਂ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿਓ।

ਉੱਤਰ- ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਈ ਧੁਨੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਸਮੇਂ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਵਾਯੂਧਾਰਾ ਨੂੰ ਮੂੰਹ/ਉਚਾਰਨ ਪੋਲ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਉਚਾਰਨ ਸਥਾਨ ਤੇ ਡੱਕ ਕੇ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਚਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀਆਂ ਹਨ। ਅਰਥਾਤ ਉਹ ਧੁਨੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਸਮੇਂ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਵਾਯੂਧਾਰਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਉਚਾਰਨ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪੂਰਨ ਜਾਂ ਆਸ਼ਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੋਕ ਕੇ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ੍ਵਰ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀਆਂ ਹਨ। ਸ, ਹ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਯ, ਰ, ਲ, ੜ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ- ਅਰਧ-ਸ੍ਵਰ (Semi-Vowels) ਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ? ਜਾਂ ਅਰਧ-ਵਿਅੰਜਨ ਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ?

ਉੱਤਰ- ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਈ ਧੁਨੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਰਜ ਵਿਚ ਵਖਰੇਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ ਇਸ ਵਿਚ ਕਈ ਧੁਨੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਚਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸ੍ਵਰ ਵਾਂਗੂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਵਰਤੀਆਂ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਵਾਗੂੰ। ਜਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਚਾਰੀਆਂ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਵਾਂਗੂੰ ਜਾਂਦੀਆਂ