ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਵਰਤੀਆਂ ਸ੍ਵਰਾਂ ਵਾਂਗੂੰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸ੍ਵਰ ਜਾਂ ਅਰਧ ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ /ਯ/ ਅਤੇ /ਵ/ ਅਰਧ-ਸ੍ਵਰ ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ

ਗੁਰਦਵਾਰਾ/ਗੁਰਦੁਆਰਾ

ਪ੍ਰਸ਼ਨ- ਦੀਰਘ ਸ੍ਵਰ ਕੀ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਦੀਰਘ ਸ੍ਵਰ ਕਿਹੜੇ ਹਨ ?

ਉੱਤਰ- ਉਹ ਸ੍ਵਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਵਕਫਾ ਮੁਕਾਬਲਾਤਨ ਵਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੀਰਘ ਸ੍ਵਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਆ, ਏ, ਐ, ਔ, ਊ, ਓ, ਈ ਦੀਰਘ ਸ੍ਵਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਵਕਫਾ ਲਘੂ ਸ੍ਵਰ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਦੁਗਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ- ਬਾਹਰਲੇ ਗੁੱਟੇ ਦੇ ਸ੍ਵਰ ਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ? ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਹਨ ?

ਉੱਤਰ- ਉਹ ਸ੍ਵਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਮੂੰਹ ਖੋਲ ਕੇ ਬਾਹਰਵਰਤੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰਵਰਤੀ ਸ੍ਵਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਈ, ਏ, ਐ, ਆ, ਐ, ਓ, ਉ ਬਾਹਰਲੇ ਗੁੱਟ ਦੇ ਸ੍ਵਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ੍ਵਰਾਂ ਨੂੰ ਦੀਰਘ ਸ੍ਵਰਾਂ ਦੀ ਵੰਨਗੀ ਵਿਚ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ- ਸੁਰ (Tone) ਕੀ ਹੈ ? ਜਾਂ ਸੁਰ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿਓ।

ਉੱਤਰ- ਸੁਰ ਪਿੱਚ ਦੇ ਉਤਰਾਅ ਚੜਾਅ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਪਿੱਚ ਘੱਟਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨੀਵੀਂ ਸੁਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਘਰ, ਘੋੜਾ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵੇਲੇ ਪਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ । ਜਦੋਂ ਪਿੱਚ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵੱਧਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਸੁਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਖਾਹ, ਮਾਘੀ, ਬਹਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵੇਲੇ ਪਿੱਚ ਇਕ ਦਮ ਉੱਪਰ ਨੂੰ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਪਰ ਜਦੋਂ ਪਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪੱਧਰੀ ਸੁਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਰ, ਮਾਰ, ਸੁਟ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵਿਚ ਪਿੱਚ ਇਕ ਨਿਸ਼ਚਤ ਲੈਵਲ ਤੇ ਹੀ ਟਿੱਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਸੁਰਾਂ ਹਨ-

ਉੱਚੀ ਸੁਰ > ਕਹਿ, ਮਾਘੀ, ਜਾਹ

ਨੀਵੀਂ ਸੁਰ > ਘਰ, ਧੋਬੀ

ਮੱਧਮ > ਕਰ, ਮਾਰ, ਗਿਰ

ਪ੍ਰਸ਼ਨ- ਮੌਖਿਕ ਧੁਨੀਆਂ ਕੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ?

ਉੱਤਰ- ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਮੌਖਿਕ ਧੁਨੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਸਮੇਂ ਕੋਮਲ ਤਾਲੂ ਉੱਪਰ ਨੂੰ ਉੱਠਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਨੱਕ ਦਾ ਰਸਤਾ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਵਾ ਮੂੰਹ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹੀ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਚਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਖਿਕ ਧੁਨੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪ, ਫ, ਬ, ਭ, ਤ, ਥ, ਦ, ਧ, ਟ, ਠ, ਡ, ਢ, ਚ, ਛ, ਜ, ਝ, ਕ, ਖ, ਗ, ਘ, ਰ, ਲ, ਵ, ੜ, ਸ, ਸ਼ ਆਦਿ ਧੁਨੀਆਂ ਮੌਖਿਕ ਧੁਨੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ- ਨਾਸਕੀ-ਧੁਨੀਆਂ ਕੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ?

ਉੱਤਰ- ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਈ ਧੁਨੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਸਮੇਂ ਕੋਮਲ ਤਾਲੂ ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਝੁਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਵਾ ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਨੱਕ ਦੋਨੋਂ