ਰਸਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਉਚਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਸਕੀ ਧੁਨੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਮ, ਨ, ਣ, ਝ ਅਤੇ ਙ ਨਾਸਕੀ ਧੁਨੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮ ਦੋ ਹੋਂਠੀ ਹੈ, ਨ ਦੰਤੀ ਹੈ, ਣ ਉਲਟ ਜੀਭੀ ਹੈ, ਥ ਤਾਲਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਙ ਕੰਠੀ ਧੁਨੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ- ਡੱਕਵੇਂ ਵਿਅੰਜਨ ਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ?
ਉੱਤਰ- ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਸਮੇਂ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਵਾਯੂਧਾਰਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਉਚਾਰਨ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੋਕ ਕੇ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਡੱਕਵੇਂ ਵਿਅੰਜਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪ, ਫ, ਬ, ਭ, ਤ, ਥ, ਦ, ਧ, ਟ, ਠ, ਡ, ਢ, ਚ, ਛ, ਜ, ਝ, ਕ, ਖ, ਗ, ਘ ਡੱਕਵੇਂ ਵਿਅੰਜਨ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ- ਅਡੱਕਵੇਂ ਵਿਅੰਜਨ ਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ?
ਉੱਤਰ- ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਸਮੇਂ ਫੇਫੜਿਆਂ ਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਵਾਯੂਧਾਰਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਉਚਾਰਨ ਸਥਾਨ ਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਡੱਕਵੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਮ, ਨ, ਣ, ਞ, ਝ, ਰ, ਲ, ਲ਼, ੜ, ਸ, ਸ਼, ਹ ਅਡੱਕਵੇਂ ਵਿਅੰਜਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮ, ਨ, ਣ, ਞ, ਙ ਨਾਸਕੀ ਵਿਅੰਜਨ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਕੀ ਦੋ ਵਿਅੰਜਨ ਮੌਖਿਕ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ- ਵਿਅੰਜਨ ਗੁੱਛੇ (Consonant Clusters) ਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ?
ਉੱਤਰ- ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦੇ ਸਹਿ ਵਿਚਰਨ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਦੀ ਇਕ ਅਹਿਮ ਵੰਨਗੀ ਵਿਅੰਜਨ ਗੁੱਛੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹਰੇਕ ਵਿਅੰਜਨ ਤੋਂ ਬਾਦ ਸ੍ਵਰ ਦਾ ਆਉਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਕਈ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਸ੍ਵਰ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸਹਿ ਵਿਚਰਨ ਜਿਸ ਦਰਮਿਆਨ ਸ੍ਵਰਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਨਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਅੰਜਨ ਗੁੱਛੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-
ਪ੍ਰਤੀ = ਪ ਰ ਅ ਤ ਈ
ਕ੍ਰਮ = ਕ ਰ ਅ ਮ
ਮਾਤਰਾ = ਮ ਆ ਤ ਰ ਆ
ਯਾਤਰਾ = ਯ ਆ ਤ ਰ ਆ
ਹਲ਼ਟ = ਹ ਅ ਲ਼ ਟ
ਉਲਜ = ਉ ਲ਼ ਜ
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਪਰੋਕਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਪਰ, (ਪ੍ਰ) ਕਰ (ਕ੍ਰ) ਤਰ (ਤ੍ਰ) ਲ਼ਟ ਅਤੇ ਲ਼ਜ ਵਿਅੰਜਨ ਗੁੱਛਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ। ਵਿਅੰਜਨ ਗੁੱਛਿਆਂ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਨੂੰ ਇੰਜ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ :
ਵਿਅੰਜਨ1 + ਵਿਅੰਜਨ2 = ਵਿਅੰਜਨ ਗੁੱਛੇ
ਪ੍ਰਸ਼ਨ- ਵਿਅੰਜਨ ਸੰਯੋਗ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ?
ਉੱਤਰ- ਵਿਅੰਜਨ ਸੰਯੋਗ (Consonant Sequence) ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਸਹਿ-ਵਿਚਰਨ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਦੀ ਹੀ ਇਕ ਵੰਨਗੀ ਹੈ। ਵਿਅੰਜਨ ਗੁੱਛਿਆਂ ਅਤੇ ਜੁੱਟ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਉਚਾਰ ਖੰਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਅੰਜਨ ਸੰਯੋਗ ਦੇ ਵਿਚਰਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਭਾਵਾਂਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਜੁੜਵੇਂ ਭਾਵਾਂਸ਼ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੇ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦੇ ਸਹਿ ਵਿਚਰਨ ਨੂੰ
