ਵਿਅੰਜਨ ਸੰਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਵਾਸ਼ ਦਾ ਆਖਰੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਭਾਵਾਸ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਅੰਜਨ ਮਿਲਕੇ ਵਿਅੰਜਨ ਸੰਯੋਗ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ-

ਮਾਰਦਾ = ਮਾਰ + ਦਾ

ਲੜਦਾ = ਲੜ + ਦਾ

ਕਰਦਾ = ਕਰ + ਦਾ

ਖੇਡਦਾ = ਖੇਡ + ਦਾ

ਵੇਖਣਾ = ਵੇਖ + ਣਾ

ਉਪਰੋਕਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਰਦ, ੜਦ, ਡਦ, ਖਣ ਵਿਅੰਜਨ ਸੰਯੋਗ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ- ਵਾਕ ਸੁਰ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ?

ਉੱਤਰ- ਵਾਕ-ਸੁਰ ਸੁਰ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੁਰ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਾਕ ਦੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਸਾਰਥਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਕ-ਸੁਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਾਕ-ਸੁਰ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਾਕ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੁਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਹੀ ਸਾਰਥਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਵਾਕ ਸੁਰ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਵਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਸਗੋਂ ਵਾਕ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਹੈ। ਸੁਰ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਮੁੱਚੇ ਵਾਕ ਦੇ ਅਰਥ ਤਬਦੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ - ਨਾਸਿਕਤਾ (Nasalization) ਕੀ ਹੈ ?

ਉੱਤਰ- ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵੇਲੇ ਕੋਮਲ ਤਾਲੂ ਦੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਮਲ ਤਾਲੂ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਸਮੇਂ ਫੇਫੜਿਆਂ ਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਵਾਯੂ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਦੇ ਰਸਤੇ ਜਾਂ ਨੱਕ ਦੇ ਰਸਤੇ ਧਕੇਲਣ ਲਈ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਮਲ ਤਾਲੂ ਉੱਪਰ ਨੂੰ ਉੱਠਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਨੱਕ ਦਾ ਰਸਤਾ ਬੰਦ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਧੁਨੀਆਂ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਉਚਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ 'ਮੋਖਿਕ ਧੁਨੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਕੋਮਲ ਤਾਲੂ ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਹੈ ਤਾਂ ਮੂੰਹ ਦਾ ਰਸਤਾ ਬੰਦ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਵਾਯੂ ਧਾਰਾ ਨੱਕ ਦੇ ਰਸਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਸਿਕੀ ਧੁਨੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮ, ਨ, ਣ, ਞ, ਙ ਨਾਸਕੀ ਧੁਨੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਕਈ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਨੱਕ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਰਸਤੇ ਖੁੱਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਨੁਨਾਸਿਕਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਅਨੁਨਾਸਿਕਾ ਜਾਂ ਨਾਸਿਕਤਾ ਇਕ ਖੰਡੀ ਧੁਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਖਿਕ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਸਿਕੀ ਧੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਅਨੁਨਾਸਿਕਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-

ਕਾਂ > ਕਾਂ

ਗਾਂ > ਗਾਂ

ਸਾਗ > ਸਾਂਗ

ਊਠ > ਊਂਠ

ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਸ੍ਵਰਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਨਾਸਿਕੀ ਸ੍ਵਰਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੌਖਿਕ ਸ੍ਵਰਾਂ ਜਾ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਨੁਨਾਸਿਕੀ ਧੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਅਨੁਨਾਸਿਕਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।