ਰੂਪਾਂਤਰੀ ਸ਼ਬਦ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਸਮਾਸੀ ਸ਼ਬਦ ਰਚਨਾ। ਵਿਉਂਤ ਸ਼ਬਦ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਇਕ ਧਾਤੂ ਜਾਂ ਮੂਲਾਸ਼ ਨਾਲ ਅਗੇਤਰ ਪਿਛੇਤਰ ਲਗਾਕੇ ਧਾਤੂ ਜਾਂ ਮੁਲਾਸ਼ ਨਾਲ ਅਗੇਤਰ ਜਾਂ ਪਿਛੇਤਰ ਲਗਾਕੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਵਿਉਤਪਤ ਕਰ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਲੜ ਤੋਂ ਲੜਾ ਤੇ ਲੜਾ ਤੋਂ ਲੜਾਈ ਵਿਉਤਪਤ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਜਨਾ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵੀ ਦੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ-

ਕਰ + ਮ = ਕਰਮ

ਦਸਤ + ਕਾਰੀ = ਦਸਤਕਾਰੀ

ਦਸਤ + ਖ਼ਤ = ਦਸਤਖ਼ਤ

ਹਸਤ + ਅੱਖਰ = ਹਸਤਾਖ਼ਰ

ਰੰਗ + ਲਾ = ਰੰਗਲਾ

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਸਤਕਾਰੀ, ਦਸਤਖ਼ਤ, ਹਸਤਾਖਰ, ਰੰਗਲਾ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦਸਤ, ਦਸਤ ਹਸਤ, ਰੰਗ ਤੋਂ ਪਿਛੇਤਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਉਤਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸ਼ਬਦ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ- ਰੂਪਾਂਤਰੀ ਸ਼ਬਦ ਰਚਨਾ (Inflectional Word formation) ਸੰਬੰਧੀ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ?

ਉੱਤਰ- ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਜਨਾਂ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਉਤਪਤ ਸ਼ਬਦ ਰਚਨਾ, ਰੂਪਾਂਤਰੀ ਸ਼ਬਦ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਸਮਾਸੀ ਸ਼ਬਦ ਰਚਨਾ। ਰੂਪਾਂਤਰੀ ਸ਼ਬਦ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਪਿਛੇਤਰਾਂ ਦੀ ਹੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਰੂਪਾਂਤਰੀ ਸ਼ਬਦ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਸਰੋਤ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਪਿਛੇਤਰ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰਜੀ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਰੂਪਾਂਤਰੀ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਜਨਾ ਨੂੰ: ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਜਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਿਆਕਰਨਕ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਦੀ ਵੰਨਗੀ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ-

ਕਰਾਂ = ਕਰ + ਆਂ

ਧਰੀਂ = ਧਰ + ਈਂ

ਜਾਈਂ = ਜਾ + ਈਂ

ਮਾਰੋ = ਮਾਰ + ਓ

ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਰਾਂ, ਧਰੀਂ, ਜਾਵੀਂ, ਮਾਰੋ ਰੂਪਾਂਤਰੀ ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਜੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਰ, ਧਰ, ਜਾ, ਮਾਰ ਨਾਲ ਆਂ, ਈਂ, ਵੀਂ, ਓ ਪਿਛੇਤਰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾ ਗਏ ਹਨ। ਦਰਅਸਲ ਇਹ ਨਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਹਨ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਰਜੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ- ਸਮਾਸੀ ਸ਼ਬਦ ਰਚਨਾ (Compounding) ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?

ਉੱਤਰ- ਸਮਾਸੀ ਸ਼ਬਦ ਰਚਨਾ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਜਨਾ ਦੀ ਇਕ ਅਹਿਮ ਜੁਗਤ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵਿਉਤਪਤ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰੀ ਸ਼ਬਦ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਜਨ ਧਾਤੂ + ਵਧੇਤਰ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਸਮਾਸੀ ਸ਼ਬਦ ਰਚਨਾ ਧਾਤੂ + ਧਾਤੂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ ਸਮਾਸੀ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਜਨਾ ਵਿਚ ਦੋ ਧਾਤੂ ਮਿਲਕੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਕਸਭਾ ਵਿਚ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸਭਾ ਦੋ ਧਾਤੂਆਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਸਭਾ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਸਮਾਸੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਦੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ-