4.                 ਬਿੰਦੀ

5.                 ਜੋੜਨੀ

6.                 ਪੁੱਠੇ ਕਾਮੇ (ਦੋਹਰੇ)

7.                 ਪੁੱਠੇ ਕਾਮੇ (ਇਕਹਿਰੇ)

8.                 ਉੱਪਰ-ਕਾਮਾ               

ਇਹ ਸਾਰੇ ਲਿਪਾਂਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈਆਂ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਧੀ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅੱਜ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ- ਗੂੜ ਲਿਪਾਂਕ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ ?

ਉੱਤਰ- ਉਹ ਲਿਪੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਰਥਾਤ ਲਿਪਾਂਕ ਜਿਹੜੇ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਸ਼ਾਈ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੂੜ ਲਿਪਾਂਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਗੁੜ ਲਿਪਾਂਕ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਲੱਛਣ ਦੀ ਤਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ :

ਲਿਪਾਂਕ                     ਉਚਾਰਨ ਲੱਛਣ

                   ਪਹਿਲਾ                     ਦੂਜਾ

ਘ                 /ਕ/ (ਘੋੜਾ)               'ਗ' (ਸਿੰਘ)

ਝ                 ਝ (ਝੂਟਾ)                   ਜ (ਮਾਝਾ)

ਢ                 ਟ(ਢੋਲ)                              ਡ (ਕੱਢ)

ਧ                 ਤ (ਧੋਬੀ)                   ਦ (ਸਾਧਾ)

ਭ                 ਪ (ਭਰਾ)                   ਬ (ਲਾਭ)

ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਔਂਕੜ ਅਤੇ ਸਿਹਾਰੀ ਲਗ-ਲਿਪਾਂਕ ਵੀ ਗੂੜ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਔਕੜ ਲਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ /ਉ/ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਵਿਚ /ਓ/ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਹਾਰੀ ਵੀ /ਇ/ ਅਤੇ /ਏ/ ਧੁਨੀਆਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ- ਹੇਠਲੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਪੰਜ ਦੇ ਧੁਨੀ ਆਤਮਕ ਲੱਛਣ ਬਿਆਨ ਕਰੋ :

/ਊ, ਈ, ਐ, ਆ, ਔ, ਇ, ਉ/

ਉੱਤਰ- ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਰ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ :

ਧੁਨੀ                        ਧੁਨੀਆਂਤਮਕ ਲੱਛਣ

/ਊ/                       ਪਿਛਲਾ, ਉੱਚਾ, ਗੋਲ, ਦੀਰਘ

/ਈ/                       ਅਗਲ, ਉੱਚਾ, ਅਮੋਲ, ਦੀਰਘ

/ਐ/                       ਅਗਲਾ, ਨੀਵਾਂ, ਅਮੋਲ, ਦੀਰਘ

/ਆ/                      ਵਿਚਲਾ, ਨੀਵਾਂ, ਅਗੋਲ, ਦੀਰਘ

/ਔ/                       ਪਿਛਲਾ, ਨੀਵਾਂ, ਗੋਲ, ਦੀਰਘ

/ਇ/                       ਅਗਲਾ, ਅਰਧ-ਉੱਚਾ, ਅਮੋਲ, ਲਘੂ

/ਉ/                       ਪਿਛਲਾ, ਅਰਥ-ਉੱਚਾ, ਗੋਲ, ਲਘੂ