ਉੱਪਰ ਦਰਜ ਵਾਕ-ੳ₁ ਵਿਚ ਇਕ ਸੰਦਰਭ ਸਥਾਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਕ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਬਦੀ ਹੀ ਹਨ, ਇਸੇ ਵਾਕ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਸਮਝੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ- ਧੁਨੀ ਵਿਗਿਆਨ (Phonetics) ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਵਿਉਂਤ (Pho- nology) ਦਾ ਅੰਤਰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ?

ਉੱਤਰ- ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਦੋ ਪੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਸਬੰਧ ਸਮੂਹ ਭਾਸ਼ਾਈ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਧੁਨੀ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪੜਤਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਧੁਨੀ ਵਿਗਿਆਨ (Phonetics) ਆਖਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਧੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਧੁਨੀ ਵਿਉਂਤ (Phonology) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧੁਨੀ ਵਿਉਂਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਧੁਨੀ ਵਿਉਂਤ, ਹਿੰਦੀ ਧੁਨੀ ਵਿਉਂਤ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਧੁਨੀ ਵਿਉਂਤ ਆਦਿ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ- ਧੁਨੀ ਆਗਮ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ ?

ਉੱਤਰ- ਸ਼ਬਦ 'ਆਗਮ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਆਉਣਾ ਜਾਂ ਆਮਦ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ 'ਧੁਨੀ ਆਗਮ' ਦਾ ਅਰਥ 'ਕਿਸੇ ਧੁਨੀ ਦਾ ਆਉਣਾ' ਹੋਵੇਗਾ। ਕਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵਾਧੂ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧੁਨੀ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਧੁਨੀ ਆਗਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਧੁਨੀ ਆਗਮ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ : ਸਵਰ ਆਗਮ ਅਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਆਗਮ।

ਸਵਰ ਆਗਮ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਮਿਸਾਲਾਂ ਇਹ ਹਨ :

ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ                 ਉਚਾਰਨ                   ਸਵਰ : ਆਗਮ

ਸਤ੍ਰੀ                        ਇਸਤਰੀ          /ਇ/

ਸਨਾਨ                      ਇਸ਼ਨਾਨ          /ਇ/

ਦਵਾ                        ਦਵਾਈ            /ਈ/

ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਆਗਮ ਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਇਹ ਹਨ:

ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ                  ਉਚਾਰਨ                    ਵਿਅੰਜਨ : ਆਗਮ

ਅੱਛਾ                        ਹੱਛਾ              /ਹ/

ਸਗੁਣ                       ਸਰਗੁਣ           /ਰ/

ਬੱਚੀ                        ਬਚੜੀ            /ੜ/

ਪ੍ਰਸ਼ਨ- ਧੁਨੀ ਵਿਪਰਜ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ ?

ਉੱਤਰ- ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਵਿਚ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧੁਨੀਆਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਸਥਾਨ ਬਦਲੀ ਨੂੰ ਧੁਨੀ ਵਿਪਰਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਸਥਾਨ ਬਦਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਆਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਧੁਨੀ ਵਿਪਰਜ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਮਿਸਾਲਾਂ ਇਹ ਹਨ ?

ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ                  ਉਚਾਰਨ                    ਧੁਨੀ ਵਿਪਰਜ

ਪਾਗਲ                      ਪਗਲਾ            /ਆ/ਗ/