ਦੂਜੀਆਂ ਸਹਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸਿਧਾਂਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਦੂਜਾ ਸਥਾਨਿਕ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਆਕਰਨ, ਤੀਜਾ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ। ਪਹਿਲਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਮੋਟੀਆਂ-ਮੋਟੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਜਾਨਣ ਲਈ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਅੰਤਰ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਟਕਸਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਅੰਤਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਕਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਖਾਸ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ, ਪਦ- ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਵਾਕ ਰਚਨਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਕਿਸ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਕਿੰਨੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ ਹੈ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਹੱਦ ਅਤੇ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਕੀ ਸੀ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵਿਆਕਰਨ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਨਕਸ਼ਿਆ ਰਾਹੀਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਲੀਕੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਬਲੂਮ ਫੀਲਡ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ "ਕਿਸੇ ਸਥਾਨਿਕ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਵਰਨਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵਰਗੀਕਰਨ ਲਈ ਨਕਸ਼ੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਸ੍ਰੋਤ ਹਨ। ਇਕ ਟਕਸਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਭਾਗ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।"
ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਸਥਿਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਇਹ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਬਦਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਉਚਾਰਨ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਆਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
