ਕਈ ਸਿਆਸੀ ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਲਾਂਭੇ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਜਾਂ ਘੱਟ ਉਪਜਾਊ ਇਲਾਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰੀਬ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਗਰੀਬ ਘਰਾਂ ਨਾਲ ਠੇਠ ਜਾਂ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬੋਲੀਆਂ ਸਗੋਂ ਇਸਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਕਈਆਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਝਾਕੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਂਝ ਲਾਂਬੇ ਪਈਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਗਠਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

(ਪੰਨਾ ਨੰ: 142 ਡਾ: ਹਰਕੀਰਤ ਸਿੰਘ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ)

ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਕੱਲੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਸਮੁੱਚੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ ਚਾਹੇ ਕਿ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਆਮ ਕਰਕੇ ਮਾਝੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮਲਵਈ, ਦੁਆਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਉਪਭਾਸ਼ਾਈ ਅੰਸ਼ ਆ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਸਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸਮੂਹ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਮਝ ਆ ਸਕੇ। ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਪੁਰਾਤਨ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟਕਸਾਲੀ ਬੋਲੀ ਗੁਆ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਹਰਨਾਂ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦਿਆਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਣਕ ਸਿਫਤਾਂ ਵਿਚ ਏਕਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਕ-ਦੂਜੀ ਵਿਚ ਲਹਿਜੇ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਵੀ ਭੁਲੇਖੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਜਾਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਰਗੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮੱਸਿਆ ਜਾਂ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਫਰਾਂਸ ਵਿਚ ਇਹ ਕੰਮ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ 'ਡਾਈਲੈਕਟ ਐਟਲਸਾਂ' ਭਾਸ਼ਾ ਸਰਵੇ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਪੱਛਮੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਵਿਚ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨੀ ਤਰੀਕਿਆ ਨਾਲ 'ਆਈਸੋਗਲਾਸ' ਜਾਂ 'ਇੱਕ ਬੋਲ ਰੇਖਾਵਾਂ' ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਬੋਲੀ ਭੂਗੋਲ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਇਕੱਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਇਕਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਵਿਆਕਰਨ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਤਮਕ ਅੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੁਨਰਨਿਰਮਾਣ ਰਾਹੀਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਂ ਜਾਤੀ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇ ਕਿੱਤੇ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਤੇ ਅਨਪੜ੍ਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮੌਖਿਕ ਬੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕੰਮਾਂ ਅਤੇ ਕਿਤਿਆ ਦੀ ਵਸ ਜਿਵੇਂ ਧੋਬੀਆ, ਲੁਹਾਰਾਂ, ਖੱਤਰੀਆ, ਜੱਟਾਂ, ਬਾਣੀਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਤੀਵੀਆਂ, ਮਰਦਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ, ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਫ਼ਸਰ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਹਲੜ ਗਪੋੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼