ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ

-ਅਮਨਦੀਪ ਕੌਰ

ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਡਰੋਲੀ ਕਲਾਂ (ਜਲੰਧਰ)

ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸੰਬੰਧ ਬੜਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੱਦਾਂ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਿਸ ਰਾਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮੋੜਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸਰਵੇਖਣ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਣਗੌਲਿਆ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਚਾਹੇ ਕਿ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵਿਦਵਾਨ ਐਲਬਰੂਨੀ (11ਵੀਂ ਸਦੀ) ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ (14ਵੀਂ ਸਦੀ) ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਗਲਤ ਹਨ। ਜਦੋਂ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਐਲਬਰੂਨੀ ਪੰਜਾਬ ਆਇਆ ਸੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਾਡੇ ਸੂਬੇ ਲਈ 'ਪੰਜਾਬ' ਜਾਂ 'ਪੰਜਾਬੀ' ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਪਰ ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਗਿਆਰਾਂ ਉਪਾਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਂਤਿਕ ਬੋਲੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਉਹ 'ਲਾਹੌਰੀ' ਹੀ ਲਿਖਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ 'ਆਇਨੇ ਅਕਬਰੀ' ਦਾ ਲਿਖਾਰੀ ਅਬੁਲ ਫਜ਼ਲ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਜਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ 'ਮੁਲਤਾਨੀ' ਨਾਮ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਿਲੀਅਮ ਕੇਰੀ (1816) ਨੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਦਿੱਤਾ ਪਰ 1812 ਈ: ਵਿਚ ਵਿਲੀਅਮ ਕੇਰੀ ਨੇ 'ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਵਿਆਕਰਣ' ਵੀ ਲਿਖਿਆ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਕਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਲੀਅਮ ਕਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਹਰ ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸਰ ਪੇਰੀ ਨੇ ਸੰਨ 1853 ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਇਕ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨੀ ਨੂੰ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਾਨ ਬੀਮਜ਼, ਹਾਰਨਲੇ, ਰਿਚਰਡ ਟੈਂਪਲ, ਭਾਈ ਮਈਆ ਸਿੰਘ ਅਤੇ