ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ

ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਅੰਤਰ ਗਠਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਅੰਤਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕੁ ਬਦਲੀਆਂ ਸੂਰਤਾਂ ਹੋਣ ਉਹ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਉਪਭਾਸ਼ਾ' 'ਭਾਸ਼ਾ' ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਿਕਲੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਅਣਵਿਗਿਆਨਕ ਹੈ, ਉਕਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਗਲਤ ਹੈ ਕਿ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਜਨਨੀ ਰੂਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਉਲਟ 'ਭਾਸ਼ਾ' ਅਤੇ 'ਉਪਭਾਸ਼ਾ' ਇਕ ਭਾਸ਼ਾਈ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਇਕ ਸਮੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛੋਟੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਫੁਲਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੂਜੀਆਂ ਨਾਲ ਭੈਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ।

ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਅਜੋਕੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚ ਇਕੋ ਟੱਬਰ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਹਕੂਮਡ (ਮਾਂ-ਪਿੳ) ਵੱਲ ਇਕ ਖਾਸ ਵਡੀਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਏਵੇਂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ ਅਮੀਰ ਘਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਏਵੇਂ ਹੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਜਾਂ ਸਮੂਹ ਵਿਚੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਭੈਣਾਂ' ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਾਤੇ' ਗਰੀਬ ਘਰਾਂ (ਘੱਟ ਉੱਨਤ ਇਲਾਕੇ) ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਣ ਉਹ ਇਕ ਪਾਸੇ ਪਈਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਰਾਜਸੀ ਪਦ ਤੇ ਬਿਰਾਜੀ 'ਅਮੀਰ ਭੈਣ' (ਕੇਂਦਰੀ ਠੇਠ ਬੋਲੀ) ਨੂੰ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਤਥਾ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਸਦਕਾ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ 'ਗਰੀਬ' ਦਾ ਭਾਵ ਘੱਟ ਉੱਨਤ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਜਾਂ ਰਾਜਸੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪੱਛੜੇ ਇਲਾਕੇ ਕਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜਿਹੜੇ ਕੇਂਦਰ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਸਿਆਸੀ ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਲਾਂਭੇ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਜਾਂ ਘੱਟ ਉਪਜਾਊ ਇਲਾਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰੀਬ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਗਰੀਬ ਘਰਾਂ ਨਾਲ ਠੇਠ ਜਾਂ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬੋਲੀਆਂ ਸਗੋਂ ਇਸਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਕਈਆਂ ਕਰਕੇ ਡਾਕੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਂਝ ਲਾਂਬੇ ਪਈਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਗਠਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

(ਪੰਨਾ ਨੰ: 142 ਡਾ: ਹਰਕੀਰਤ ਸਿੰਘ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ)

'ਉਪ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ' ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਦਾ ਅਧਾਰ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ 'ਉਪਭਾਸ਼ਾ' 'ਭਾਸ਼ਾ' ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਥੋੜੀ ਗਿਣਤੀ ਵਲੋਂ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ 'ਭਾਸ਼ਾ' 'ਉਪਭਾਸ਼ਾ' ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ