ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਨਿਰਮਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਖੜਾ ਪਾਣੀ ਸੜਿਹਾਂਦ ਮਾਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵੀ ਕਦੇ ਠਹਿਰਾਓ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਆਪਣਾ ਰਸ/ਸੁਹਜ ਸੁਆਦ ਗੁਆ ਬੈਠੇਗੀ। ਭਾਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਰ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਨਸਾਨ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਕਾਰਨ ਹੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੁਬਾਨੀ ਰਾਸਾ, ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਗੁਣ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਬੋਲਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਉਤਰਾ-ਚੜਾਅ, ਸੁਰ ਅਤੇ ਪਿੱਚ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਦੂਜੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਉਹ ਲਿਖ ਕੇ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਕੀ ਹੈ? (What is dialect)

ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ 'ਡਾਇਲੈਕਟ' (Dialect) ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ। ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਚੇਤਨਾ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਪੁਰਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵੱਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੇ ਸਥਾਪਤੀ ਦਾ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ।

ਉਪ ਭਾਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਟਕਸਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬੋਲੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਾਈ ਰੂਪ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਟਕਸਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੀ-ਕਰਦੀ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਥਾਂ ਖੁਦ ਟਕਸਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਆਖਾਣ ਹੈ ਕਿ ਬਾਰਾਂ ਕੋਹ ਤੇ ਬੋਲੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਹ ਗੱਲ ਠੀਕ ਵੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਪਤਾ ਚੱਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਕਬੀਲਿਆਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਢੰਗ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅੰਦਰ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਉਚਾਰਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਉਦਾਹਰਨ ਅਸੀਂ ਦੁਆਬੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਉਪਬੋਲੀ/ਉਪ ਭਾਸ਼ਾ ਦੁਆਬੀ ਵਿਚੋਂ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਦੋ ਕਬੀਲਿਆਂ/ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਹੀ ਆਪਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਫਰਕ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਹਨ-ਇਕ ਅਮੀਰ ਧਿਰ ਹੈ ਜੋ ਜਗੀਰਦਾਰ ਜਾਂ ਕਿਸਾਨ ਧਿਰ ਹੇ ਦੂਜੀ ਧਿਰ ਹੈ ਕੰਮੀ-ਕਮੀਣਾ ਜਾਂ ਸੀਰੀਆਂ ਦੀ। ਅਮੀਰ ਧਿਰ ਦਾ 'ਸ' ਦਾ ਉਚਾਰ 'ਸੱਸਾ' ਹੈ ਪਰ ਕੰਮੀ ਧਿਰ ਦਾ ਇਹ ਹੀ ਉਚਾਰਣ 'ਸ' ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ 'ਬ' ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਕ ਦੋ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਦੇਖਣੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ:-