ਨਿਕਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ, ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦਰਿਆ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਤੋਂ ਅੱਡ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬੁੱਢੀ ਹੋ ਕੇ ਗਤੀਹੀਨ, ਨਿਸ਼ਚਲ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆਹੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਅੰਦਰ ਸੁਭਾਵਿਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀਆ ਨੂੰ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ, ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਨਵਾਂ-ਨਰੋਆ ਰੂਪ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪੂਰਵ ਗ੍ਰਹਿ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਟਕਸਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਦੂਜੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਰਲੇਵੇਂ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫਾਰਸੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਪਰ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਜਿਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਹਿਤਕ/ਟਕਸਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਇਹ ਮਨਾਹੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸਜੀਵਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਿਊਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਉੱਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਅੰਦਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ

1.       ਉਧਰਿਤ, ਡਾ. ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ, ਸਿਧਾਂਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ, ਪੰਨਾ-19

2.       ਸੈਪੀਆਰ, ਭਾਸ਼ਾ- ਪੰਨਾ-28

3.       ਉਧਰਿਤ, ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਸਿਧਾਂਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ, ਪੰਨਾ-34

4.       ਡਾ. ਭੋਲਾ ਨਾਥ ਤਿਵਾੜੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕੋਸ਼, ਪੰਨਾ-438

5.       ਉਧਰਿਤ, ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ, ਸਿਧਾਂਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ, ਪੰਨਾ-18

6.       ਉਹੀ, ਪੰਨਾ -40

7.       ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ, ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼, ਪੰਨਾ-15

8.       ਉਧਰਿਡ ਡਾ. ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ ਸਿੰਘ, ਸਿਧਾਂਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ, ਪੰਨਾ-207

9.       ਡਾ. ਜੁਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੁਆਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਪੰਨਾ-181

10.     ਉਧਰਿਤ ਡਾ. ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ, ਸਿਧਾਂਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ, ਪੰਨਾ-213

11.      ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-215