ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਭਾਸ਼ਾ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।" ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਫਰਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵੰਡ ਬਣਤਰ ਤੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਦੂਸਰੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਆਧਾਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬੋਲੀ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਵੰਡ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਤਬਦੀਲੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ 1947 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪੈਪਸੂ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹਣੀਆਂ, ਹਰਿਆਣੇ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਸੌੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਅਰਥ, ਇਸ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਇਆ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਅਲਬਰੂਨੀ ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਅਬੁਲਫਜ਼ਲ ਨੇ ਆਈਨ-ਏ-ਅਕਬਰੀ ਵਿਚ ਇਲਾਕਾਈ ਜੁਬਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਚ ਕਵੀ ਸੁੰਦਰਦਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹਾਫਿਜ਼ ਬਰਖੁਰਦਾਰ ਦੇ ਜੰਗਨਾਮੇ ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਗਈ । ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਰਤ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਹੋ ਗਈ। ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਆਦਿ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਜੰਮੂ ਤੇ ਪੂਰਵ, ਸਿੰਧ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਉਤਰੀ ਭਾਗ, ਡੇਰਾ ਇਸਮਾਈਲ ਖਾਂ, ਆਦਿ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਮਤ-ਭੇਦ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਮਾਝੀ, ਮਲਵਈ, ਦੁਆਬੀ, ਮੁਲਤਾਨੀ, ਝਾਂਗੀ, ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਆਦਿ ਇਲਾਕੇ ਮੰਨੇ ਹਨ। ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ। "ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ dialect ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ। ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਬਹੁਤੀ ਪੁਰਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੇ ਹੈ।" ਜਿਹੜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਲੋਕ ਬੋਲਣ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਤੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।" ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮੇਲ ਨਾਲ ਹੀ ਕਈ ਪੱਖ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਲੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵੀ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਿਆ ਕਾਰਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੁੰਦੇ ਗਏ। ਮੁਸਲਿਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਉਰਦੂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ, ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਚ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। "ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਇਕੋ ਅਜਿਹੇ