ਉਪਭਾਸ਼ਾਈ ਪਰਿਵਰਤਨ

(ਦੁਆਬੀ, ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ)

-ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ

ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ

ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ,

ਡੁਮੇਲੀ, ਕਪੂਰਥਲਾ

ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਇਲਾਕਾਈ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਮਾਝੇ, ਮਾਲਵੇ, ਦੁਆਬੇ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਾਝੀ, ਮਲਵਈ, ਦੁਆਬੀ, ਪੁਆਧੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਖੇਤਰੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਖੇਤਰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਧੁਨੀਆਂ, ਵਿਆਕਰਨਕ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਦੇਖੀ ਸਾਂਝ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲੋਂ (ਜਿਸਦੀ ਉਹ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਹੋਵੇ) ਕੁਝ ਕੁ ਹੀ ਨਿਵੇਕਲੇ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਦੂਜੀਆਂ ਉਪਰਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਅਸਲ 'ਚ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਹੁੰਦੀ ਟਕਸਾਲੀ ਤਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚੋਂ ਤਰਾਸ਼ਿਆ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਅਤੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਹੀ ਅਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਜਿਥੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਥੇ ਭਾਸ਼ਾ (ਟਕਸਾਲੀ) ਵਿਦਿਆ, ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਫੈਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ ਟਕਸਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸਟਾਚਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਉਪਭਾਸ਼ਾਈ ਰੂਪ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਭੂਗੋਲਿਕ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦਰਿਆ ਪਹਾੜ ਆਦਿ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਇਕ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਿਆਉਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਦਰਿਆ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ