ਨੇਪਾਣਨੀ ਅਤੇ ਕਾਤਿਆਇਨ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਟੀਕਾ ਮਹਾਭਾਸ਼ਯ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਲਿਖੀ। ਵਿਆਡੀ ਮਹਾਭਾਸ਼ਯ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਿਖ ਚੁਕਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਪਾਤੰਜਲੀ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਵਿਆਕਰਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਚਿੰਤਕ ਭਰਥਰੀ ਹਰੀ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਪਾਤੰਜਲੀ ਦੇ ਮਹਾਂਭਾਸ਼ਯ ਦੀ ਟੀਕਾ ਲਿਖੀ ਸਗੋਂ, 'ਵਾਕਪਦੀਯ' ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਦਰਸ਼ਨ ਉਪਰ ਇਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖ ਕੇ ਅਜਿਹੇ ਸਿਧਾਂਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਕਿਧਰੇ ਹੁਣ ਜਾ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਈ ਹੈ । ਭਰਥਰੀ ਹਰੀ ਦੇ ਯਾਗ ਵਿਚ ਨਾਗੇਸ਼ ਭਟ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਫੋਟਵਾਦ ਵਰਗੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰੰਥ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਪਰ ਛੇਵੀਂ-ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਆਕਰਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਵੇਗ ਮੱਧਮ ਪੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਅਲੰਕਾਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਏ। ਦੂਸਰੀ ਧਾਰਾ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਛੇ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਇਆ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਜੈਮਣੀ ਦਾ ਮੀਮਾਂਸਾ ਸੂਤਰ ਕੁਮਾਰਲ ਭਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਦੇ ਵਾਦ-ਪ੍ਰਤੀਵਾਦ, ਯੋਗ ਸੰਪਦਾਇ ਦਾ ਯੋਗ-ਪ੍ਰਤੀਵਾਦ, ਯੋਗ ਸੰਪਦਾਇ ਦਾ ਯੋਗ-ਸੁਤਰ, ਨਿਆਇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਕ ਦਰਸ਼ਨ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਉੱਪਰ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਬੋਧ ਤਰਕਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚ ਨਾਗੁਜਨ ਅਤੇ ਦਿਗਨਾਗ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੂਨਯ ਅਤੇ ਅਪੋਹ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਵਿਵੇਚਨ ਵਿਚ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੋਸਿਊਰ ਅਤੇ ਦੇਰਿਦਾ ਦੀਆਂ ਸਰਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਲੱਖਣ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੋਧ ਅਪੋਹ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਰਤਨ ਕੀਰਤੀ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਇਸ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੀ ਚਮਸਕੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ।

ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਰਬੀ ਚਿੰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਮੋਢੀ ਹਜ਼ਰਤ ਅਲੀ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਕ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਜਿਹੜੀ ਅਰਸਤੂ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਤਰਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਇਲਮੁਲਕਲਾਮ ਵਾਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸਾਂਚੇ ਵਿਚ ਢਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਅਰਬੀ ਚਿੰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਲਖੰਡ ਦੌਰੇ ਜਾਹਿਲੀ, ਉਮਵੀ ਕਾਲ, ਅੱਬਾਸੀ ਕਾਲ ਤੱਕ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੰਰਚਨਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਅਬਦੁਲ ਕਾਹਿਰ ਜੁਰਜਾਨੀ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਅਸਰਾਰੁਲ ਬਲਾਗਤ ਤਹਿਕੀਕ ਹਲੂਮਤ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾਈ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬਾਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਬਾਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਸਮਾਜਕ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਥ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸੰਰਚਨਾ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਰੂਪ ਦੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪੂਰਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਵਡੇਰੀ