ਨਜਿੱਠ ਕੇ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰੁਝਾਨਾਂ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਇਸਦੀ ਖੋਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਹਿਰਾਂ ਚੱਲਣ ਨਾਲ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਤਣਾਅ ਵਧਿਆ ਹੈ ਉਸ ਪਿੱਛੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਵਿਅਕਤੀਗਹ ਧਿਰਾਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਦਾ ਵੀ ਹੱਲ ਤਲਾਸ਼ਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੇਗਾਨੀ ਹੋਈ ਤੇ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਵੰਡ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ ਵਾਪਰਿਆ। ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਤੇ ਨਾਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵਾਪਰੇ ਨਸਲੀ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਵੀ ਸਮਝ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਨਸਲੀ ਆਪ-ਹੁਦਰੇਪਣ ਤੋਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਨਸਲੀ ਟਕਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੇ ਉਲਾਰੂ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਦਿਸ਼ਾ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਵਿਚ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਸਕੇ।

ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸੰਚਾਰ ਮਾਧਿਅਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਚਾਰਨਾ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਕੇਵਲ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਹੀ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਉੱਪਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਕੋਈ ਚਿੰਤਨ ਸਕੂਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕੇ ਹਾਂ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਵਿਚ ਮੌਲਿਕ ਅਤੇ ਉਦਾਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਦੂਸਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੂੰ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਯੋਗੀ ਬਣਤਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੈਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਤਣਾਉ ਵਧਿਆ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਅਕਿਹਰੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੂਜੈਲੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤਹਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮੂਲ ਆਤਮਾ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਤਰ-ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤਹਿਤ ਇਸਦੀ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਵੀ ਇਨਕਾਰੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਸੀਂ ਜਿਸ ਕਦਰ ਅਵੇਸਲੇ ਹਾਂ ਉਸਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਅਸਲ ਮੁਹਾਰਤ ਅਤੇ ਮੂਲ ਆਤਮਤਾ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਝੁਕਾਅ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਵੀ