ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਸਰੋਤਾ/ਪਾਠਕ-ਮੁੱਖ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਰਜ-ਮੁੱਖਤਾ ਕਿੱਸਾ-ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਾਰਸ, ਮੁਕਬਲ, ਕਾਦਰ ਯਾਰ, ਫ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ, ਹਾਸ਼ਮ, ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਗ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਯਾਰਾਂ-ਦੋਸਤਾਂ ਤੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰਮਾਇਸ਼ ਤੇ ਕਿੱਸੇ ਲਿਖਣ ਦੇ ਦਾਹਵੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸੇ ਦਾ ਸੰਬੋਧਨ ਰਸਿਕ ਪਾਠਕ ਵੱਲ ਨੂੰ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ, ਕਲਾ-ਕੌਸ਼ਲਤਾ ਤੇ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਵਾਸਤੇ ਦੈਵੀ-ਮੇਹਰ ਲਈ ਅਰਜ਼ੋਈ ਕੀਤੀ ਉਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਸੀਏ ਪਾਠਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਾਠਕ/ਸਰੋਤਾ ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ ਲਈ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਜਾਗਦੀ ਧਿਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਾਸਤੇ ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੁਧਿ-ਵਿਵੇਕ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ-ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਭੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੋਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖ਼ੁਦ ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪਾਠਕ/ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਭੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ-ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨ ਜਾਂ ਸੋਧ ਲੈਣ ਦੀਆਂ ਅਰਜ਼ੋਈਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ :

ਜਿਥੇ ਸਾਹਿਬ-ਤਬਾ ਇੱਕਠੇ ਬਹਿਸਣ ਮਜਲਸ ਕਰਕੇ,

ਉਹ ਮੁਨਸਫ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖ਼ਨ ਪਛਾਣਨ, ਅਦਲ ਤਰਾਜੂ ਧਰ ਕੇ।

(ਯੂਸਫ਼ ਜ਼ੁਲੈਖਾਂ, ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਬਰਖ਼ੁਰਦਾਰ)

ਬੁੱਧਵਾਨਾ ਅੱਗੇ ਹੈ ਪੁਕਾਰ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘਾ

ਸੋਧ ਲੈਣੀ ਹੀਰ, ਜਿਥੇ ਦਿਸਦਾ ਕਸੂਰ ਹੈ।

ਕਾਵਿ-ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਲੇਖਕ ਦਾ ਅਨੁਭਵੀ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ-ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਠਕ ਦਾ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ, ਸੁਹਿਰਦ ਜਾਂ ਰਸਿਕ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਵਿ-ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਾਠਕ ਹੀ ਪਾਠ (text) ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਰਸ ਸਿਧਾਂਤ ਵੀ ਸੁਹਿਰਦ ਜਾਂ ਰਸੀਏ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਰਸ/ਅਰਥ-ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਧਿਰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਾਵਿ-ਪਾਠੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਦੀ ਚੇਤ/ਅਚੇਤ ਸੋਝੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੀ । ਮੁਹੰਮਦ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਕਿੱਸੇ ਦੇ ਸਰਲ-ਅਰਥੀ ਸਾਰ (ਉਤਲੇ ਕਿੱਸੇ) ਦੀ ਥਾਂ ਬਾਤਨ ਦੀਆਂ ਰਮਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਸ਼ਿਅਰ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ (latent) ਸਾਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਹੈ :

ਕਰਮ ਕਰੋ ਤੇ ਐਬ ਛੁਪਾਓ, ਪੜ੍ਹੋ ਸਮ੍ਹਾਲਾ ਕਰਕੇ

ਡੂੰਘੀ ਨਜ਼ਰੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬੁਝੋ, ਲੰਘ ਨਾ ਜਾਓ ਤਰਕੇ।

 

ਕਰੇ ਸਵਾਲ ਫ਼ਕੀਰ ਮੁਹੰਮਦ, ਪੜ੍ਹਨੇ ਵਾਲਿਆਂ ਤਾਈਂ

ਰੌਨਕ ਖੜੀਂ ਨਾ ਸ਼ਿਅਰ ਮੇਰੇ ਦੀ, ਨਾਲ ਅਦਾ ਸੁਣਾਈਂ।

(ਸੈਫ਼ ਮਲੂਕ)