ਸਾਡੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਜੋ ਗੱਲ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਰੋਤਾ/ਪਾਠਕ-ਮੁੱਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ ਕਈ ਵਾਰ ਸਨਾਤਨੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸ਼ਿਲਪ-ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਰਸੀਏ ਪਾਠਕ ਆਦਿ ਦੀ ਧਾਰਨਾ। ਪਰ ਸਨਾਤਨੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀਆਂ ਉਹ ਰੂੜੀਆਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਸਕੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਚੁਕੀਆਂ ਸਨ। ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਸਨਾਤਨੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਕਰਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨਾਲ ਜੇ ਇਸਦੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝ ਬਣਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਣ ਹੈ ਕਿ ਛੰਦ-ਵਿਧਾਨ ਪੱਖੋਂ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੀ ਸਨਾਤਨੀ ਕਾਵਿ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ, ਕਾਵਿ-ਵਸਤੂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਾਵਿ- ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੋਂ ਅਸਲੋਂ ਹੀ ਬੇਨਿਆਜ਼ ਹੈ।

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਮੱਧਕਾਲੀ ਸਨਾਤਨੀ ਸਾਮੰਤਕ ਸਮਾਜਕ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਹਰ ਮੁਹਾਜ਼ ਉਤੇ ਚੁਨੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਲੋਕ-ਹਿਤੂ ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਮਾਇਆ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਨਾਮ, ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਭਾਵਨਾਮੂਲਕ ਭਗਤੀ, ਸੰਸਾਰਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਸਾਧਨਹੀਣ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਚਰਣਿਕ ਉਚਤਾ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰੇ ਹੋਏ ਫ਼ਿਊਡਲ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਸਰਬ-ਹਿਤਕਾਰੀ ਰੱਬ ਜਿਹੇ ਸੰਕਲਪ ਦਿੱਤੇ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਫ਼ਿਊਡਲ ਦੇ ਜਮਾਤੀ ਪੈਂਤੜੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਰਾਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਿੱਸਾ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਸ਼ਕ ਕੇਵਲ ਇਕ ਮਨੁੱਖੀ ਜਜ਼ਬਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਤਰਜ਼ੇ-ਇ-ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਫ਼ਿਊਡਲ ਦੇ ਜਮਾਤੀ ਪੈਂਤੜੇ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਇਸ਼ਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਚੋਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੀ, ਮਰਿਆਦਾ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਰਾਹ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ, ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ਼ਕ ਨੂੰ 'ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ ਜਾਤ' ਜਾਂ 'ਜੱਗ ਦਾ ਮੂਲ' ਕਹਿ ਕੇ ਵਡਿਆਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਨਾਮ ਆਤਮਿਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ਼ਕ ਸੰਸਾਰਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਾਮ ਤੋਂ, ਦੂਜੇ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਚੋਣ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਰਾਹੀਂ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ਼ਕ ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ, ਸਰਬੱਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਰੱਬ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਰਾਹ ਹੈ- ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਜ਼ਾਤ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਰਾਹ ਉਤੇ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ ਬੰਦੇ 'ਆਸ਼ਕ' ਰੱਬ ਦੇ ਵਰੋਸਾਏ ਹੋਏ ਹਨ- ਖ਼ੁਦਾਈ ਬੰਦੇ। ਇਉਂ ਇਸ਼ਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਪਰਖ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ ਹੈ। ਹਰ ਜਣਾ-ਖਣਾ ਇਸ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਤੁਰ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਰਾਹ ਕਰੜੀ ਅਗਨੀ- ਪਰੀਖਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ- 'ਇਸ਼ਕ ਨਾ ਹੋਇ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ਾ, ਬਾਝੋਂ ਮੌਤ ਮਰੇ' ਜਾਂ 'ਸਿਰ ਦਿੱਤਿਆਂ