(19) ਜੋ ਆਇਆ ਸੋ ਚਲਸੀ ।
(20) ਨਾਲ ਇਆਨੇ ਦੋਸਤੀ, ਕਦੇ ਨ ਆਵਿ ਰਾਸਿ।
ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਰਸਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਰਸ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਦੇ ਪਰਮਾਣ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚੋਂ ਨਾ ਮਿਲਦੇ ਹੋਣ। ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਮੇਲ ਦੀ ਤਾਂਘ ਨੂੰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ-ਰਸ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ । ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ ਜਾਂ ਭਗਤੀ ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੈ ਪਰ ਕਰੁਣਾ, ਰੌਦ੍ਰ, ਬੀਰ, ਅਦਭੁੱਤ, ਬੀਭੱਤਸ, ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਹਾਸ ਰਸ ਆਦਿ ਬਾਕੀ ਰਸਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਆਮ ਹੈ। ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ ਦੀ ਇਕ ਉਦਾਹਰਣ ਵੇਖੋ:
ਤੇਰੇ ਬੰਕੇ ਲੋਇਨ ਦੰਤ ਰਸੀਲਾ।
ਸੋਹਣੇ ਨਕ ਜਿਨਿ ਲੰਮੜੇ ਵਾਲਾ।
ਕੰਚਨ ਕਾਇਆ ਸੁਇਨੇ ਕੀ ਢਾਲਾ।
ਤੇਰੀ ਚਾਲ ਸੁਹਾਵਣੀ, ਮਧੁਰਾਣੀ ਬਾਣੀ।
ਕੁਹਕਨਿ ਕੋਕਿਲਾ ਤਰਲ ਜੁਆਣੀ ।
ਅਲੰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਜਿੱਥੇ ਤਿੰਨ ਭਿੰਨ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ-ਸ਼ਿੰਗਾਰੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਥੱਲੇ ਦਬੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਨਿਵੇਕਲੀ ਛਬ ਨਾਲ ਡਲ੍ਹਕਾਂ ਮਾਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਅਚਾਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚੋਂ ਨਾ ਮਿਲਦੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਰੂਪਕ ਤੇ ਉਪਮਾ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਏਨੀ ਬਹੁਲਤਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚੋਂ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਤਕ ਦੀ ਹਰ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਕ ਵਸਤੂ ਨੂੰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਲੈ ਆਂਦਾ ਗਿਆ ਹੈ । ਰੂਪਕ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਇਕ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇਖੋ, ਜਿਹੜੀ ਕਾਵਿਕ-ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰਕ ਸਹਜ ਦਾ ਇਕ ਉੱਚਤਮ ਨਮੂਨਾ ਹੈ :
ਗਗਨ ਮੈ ਥਾਲਿ ਰਵਿ ਚੰਦ ਦੀਪਕ ਬਨੈ
ਤਾਰਿਕਾ ਮੰਡਲ ਜਨਕ ਮੋਤੀ
ਧੂਪ ਮਲਿਆਨਲੋ, ਪਵਨ ਚਵਰੋ ਕਰੈ।
ਸਗਲ ਬਨਰਾਇ ਫੁਲੰਤ ਜੋਤੀ ।
ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਬਦ-ਚਿਤ੍ਰਾਂ, ਭਾਵ-ਚਿਤ੍ਰਾਂ, ਕਾਵਿ-ਬਿੰਬਾਂ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ । ਸ਼ਬਦ-ਚਿਤ੍ਰ ਦੀ ਇਕ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇਖੋ :
ਚਾਂਦਨਾਂ, ਚਾਂਦਨ ਆਂਗਨਿ
ਪ੍ਰਭ ਜੀਓ, ਅੰਤਰਿ ਚਾਂਦਨਾ ।
ਅਰਾਧਨਾ ਅਰਾਧਨ ਨੀਕਾ
ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਅਰਾਧਨਾ।
ਫਰੀਕ ਦੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਾਵਿ-ਬਿੰਬਾਵਲੀ ਦੀ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇਖੋ:
ਫਰੀਦਾ ਦਰੀਆਵੈ ਕੰਨੇ ਬਗਲਾ, ਬੈਠਾ ਕੇਲਿ ਕਰੇ।
ਕੇਲ ਕਰੇਂਦੇ ਹੰਝ ਨੋ ਅਚਿੰਤੇ ਬਾਜ ਪਏ।
ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ, ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਜਾਂ ਪੌਰਾਣਿਕ ਹਵਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ, ਫਿਰਕਿਆਂ, ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ, ਯਥਾ ਜੋਗੀਆਂ, ਸਿੱਧਾਂ ਬੋਧੀਆਂ, ਜੈਨੀਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ, ਸੂਫੀਆਂ, ਸੰਤਾਂ. ਬੈਰਾਗੀਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਕਰਮ ਕਾਂਡ, ਵੇਸ ਵਰਤ-ਵਰਤਾਰੇ ਜਾਂ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੰਬੰਧੀ
