ਕਾਜੀ ਹੋਇ ਰਿਸਵਤੀ, ਵੱਢੀ ਲੈ ਕੇ ਹੱਕ ਗਵਾਈ।
ਇਸਤ੍ਰੀ ਪੁਰਖੈ ਦਾਮ ਹਿਤੁ, ਭਾਵੇਂ ਆਇ ਕਿਥਾਊਂ ਜਾਈ ।
ਵਰਤਿਆ ਪਾਪ ਸਭਸ ਜਗ ਮਾਹੀ ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਜੋ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ ਤੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਪ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦਾ ਵਰਣਨ, ਏਸੇ ਵਾਰ ਵਿਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ :
ਸਤਿਗੁਰ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਗਟਿਆ, ਮਿੱਟੀ ਧੁੰਧ ਜਗ ਚਾਨਣ ਹੋਆ।
ਜਿਉ ਕਰ ਸੂਰਜ ਨਿਕਲਿਆ, ਤਾਰੇ ਛਪਿ ਅੰਧੇਰ ਪਲੋਆ।
ਸਿੰਘ ਬੁਕੇ ਮਿਰਗਾਵਲੀ ਭੰਨੀ ਜਾਇ ਨਾ ਧੀਰ ਧਰੋਆ।
ਜਿੱਥੇ ਬਾਬਾ ਪੈਰ ਧਰੈ, ਪੂਜਾ ਆਸਣੁ ਥਾਪਣਿ ਸੋਆ।
ਸਿੱਧ ਆਸਣਿ ਸਭਿ ਜਗਤ ਦੇ, ਨਾਨਕ ਆਦਿ ਮਤੇ ਜੋ ਕੋਆ।
ਘਰਿ ਘਰਿ ਅੰਦਰਿ ਧਰਮਸਾਲ ਹੋਵੈ ਕੀਰਤਨ ਸਦਾ ਵਿਸੋਆ।
ਬਾਬੇ ਤਾਰੇ ਚਾਰਿ ਚਕਿ ਨਉਂ ਖੰਡਿ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸੱਚਾ ਢੋਆ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਕਲਿ ਵਿਚਿ ਪਰਗਟੁ ਹੋਆ।
ਜਿਥੇ ਆਪ ਨੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸੁਗਮਤਾ ਤੇ ਪੂਰਨ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ, ਉਥੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਕਲਾ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪ ਦੀ ਘਾਲਣਾ ਬੇ- ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਵਾਰ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਾਂਗ, ਬੀਰ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਬਜਾਇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਨੋਰਥਾਂ ਲਈ ਅਪਣਾਇਆ ਤੇ ਇਸ ਲਈ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।
ਆਪ ਇਕ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਤੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਸਨ । ਏਸੇ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਅਤੀਤ ਦੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਚਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਬਿੰਬਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਦੀ ਅਲੰਕਾਰ-ਯੋਜਨਾ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਜੜ੍ਹ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਚੇਤੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰਸਾ ਕੇ, ਸਾਧਾਰਨ ਤੋਂ ਸਾਧਾਰਨ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ, ਰੂ-ਕਾਂ, ਉਪਮਾਵਾਂ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਦੀ ਝੜੀ ਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਗੁਣ, ਕਰਮ ਤੇ ਸੁਭਾ ਨੂੰ ਬਿਆਨਣ ਲਈ ਚੁਣ ਚੁਣ ਕੇ ਮਿਸਾਲਾਂ ਦਿੰਦੇ ਤੇ ਅੰਤਲੀ ਤੁਕ ਤੇ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਜਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਵਜੋਂ ਕਿਸੇ ਪਰਮ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਝੂਠੇ ਜਾਂ ਸਾਂਗਧਾਰੀ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਉੱਤੇ ਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਆਪ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਕਮਾਲ ਦੇਖੋ :
ਜੇ ਮਾਂ ਪੁੱਤੇ ਵਿੱਸ ਦੇਇ, ਤਿਸ ਤੇ ਕਉਣ ਪਿਆਰਾ ।
ਜੇ ਘਰ ਭੰਨੇ ਪਾਹਰੂ, ਕੌਣ ਰੱਖਣਹਾਰਾ ।
ਬੇੜੀ ਡੋਬੇ ਪਾਤਣੀ, ਕੌਣ ਪਾਰ ਉਤਾਰਾ।
ਆਗੂ ਲੈ ਉਝੜ ਪਵੇ, ਕਿਸ ਕਰੇ ਪੁਕਾਰਾ।
ਜੇਕਰ ਖੋਤੇ ਖਾਇ ਵਾੜ, ਕੋ ਲਏ ਨਾ ਸਾਰਾ।
ਜੇ ਗੁਰ ਭਰਮਾਏ ਸਾਂਗ ਕਰ, ਕਿਆ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਾ।
ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਅਗਲੀ ਖੂਬੀ ਆਪ ਦਾ ਸੰਜਮੀ ਤੇ ਸੂਤ੍ਰਿਕ ਬਿਆਨ ਹੈ । ਇੱਕੋ ਤੁਕ ਵਿਚ ਕਈ ਵਾਰੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜਿਥੇ ਆਪ ਦੇ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਤੇ ਅਸੀਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਤਾਂ ਹੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਏ ਹਵਾਲਿਆਂ ਜਾਂ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੂਝ ਜਾਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਏ । ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ:
