ਵੈਦ ਚੰਗੇਰੀ ਉਠਣੀ, ਲੈ ਸਿਲ ਵੱਟਾ ਕਚਰਾ ਭੰਨਾ।
ਸੇਵਕ ਸਿੱਖੀ ਵੈਦਗੀ, ਮਾਰੀ ਬੁੱਢੀ ਰੋਵਣ ਰੰਨਾ।
ਪਕੜ ਚਲਾਇਆ ਰਾਵਲੈ, ਪਾਉਂਦੀ ਉਘੜ ਗਏ ਸੁਕੰਨਾ ।
ਮਾਣਸ ਦੇਹੀ ਪਸੂ ਉਤਪੰਨਾ।
ਜਾਂ
ਭਗਤ ਭਗਤ ਜਗਿ ਵੱਜਿਆ, ਚਹੁੰ ਕੂੰਟਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਚਮਰੇਟਾ ।
ਪਾਣਾ ਗੰਢੈ ਰਾਹ ਵਿਚ, ਕੁਲਾ ਧਰਮ ਢੇਇ ਢੇਰ ਸਮੇਟਾ।
ਜਿਉਂ ਕਰਿ ਮੈਲੇ ਚੀਥੜੇ, ਹੀਰਾ ਲਾਲ ਅਮੋਲ ਪਮੇਟਾ।
ਚਹੁੰ ਵਰਨਾ ਉਪਦੇਸਦਾ ਗਿਆਨ ਧਿਆਨ ਕਰ ਭਗਤਿ ਸਹੇਟਾ।
ਨਾਵਣਿ ਆਇਆ ਸੰਗੁ ਮਿਲ, ਬਨਾਰਸ ਕਰਿ ਰੰਗਾ ਬੇਟਾ।
ਕਢਿ ਕਸੀਰਾ ਸਉਪਿਆ, ਰਵਿਦਾਸੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਭੇਟਾ।
ਲਗਾ ਪੁਰਬ ਅਭੀਰ ਦਾ, ਡਿੱਠਾ ਚਲਿਤ ਅਚਰਜ ਅਮੇਟਾ।
ਲਾਇਆ ਕਸੀਰਾ ਹਥਿ ਕਢਿ, ਸੂਤ੍ਰ ਇਕ ਜਿਉਂ ਤਾਣਾ ਪੇਟਾ।
ਭਗਤ ਜਨਾ ਹਰਿ ਮਾਂ ਪਿਓ ਬੇਟਾ।
ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪ ਇੱਕੋ ਤੱਥ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਵਜੋਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਮਿਸਾਲਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਅਖਾਣ ਬਣਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਕੇ, ਲੋਕ-ਮੂੰਹਾਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ :
ਗਿੱਦੜ ਦਾਖ ਨਾ ਅਪੜੈ, ਆਖੇ ਥੁ ਕਉੜੀ।
ਨਚਣ ਨੱਚ ਨਾ ਜਾਣਦੀ, ਆਖੇ ਭੂੰਇ ਸਉੜੀ।
ਬੋਲੈ ਅਗੈ ਗਾਵੀਐ, ਭੈਰਉਂ ਸੋ ਗਉੜੀ।
ਹੰਸਾਂ ਨਾਲ ਟਟੀਹਰੀ, ਕਿਉਂ ਪਹੁੰਚੇ ਦਉੜੀ।
ਸਾਵਣ ਵਣ ਹਰਿਆਵਲ, ਅੱਜ ਜੰਮੇ ਆਉੜੀ।
ਬੇ ਮੁਖ ਸੁਖ ਨਾ ਦੇਖਈ, ਜਿਉਂ ਛੁਟੜ ਛਉੜੀ।
ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਹਾਸ ਤੇ ਵਿਅੰਗਮਈ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਵੀ ਉਸਤਾਦ ਸਨ । ਮੂਰਖਾਂ ਦਾ ਸੰਗ ਕਿਵੇਂ ਰਾਵਾਂ- ਰੌਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਬਿਆਨ ਵੇਖੋ:
ਠੰਡੈ ਖੂਹਹੁੰ ਨ੍ਹਾਏ ਕੈ, ਪੱਗ ਵਿਸਾਰ ਆਇਆ ਸਿਰ ਨੰਗੈ।
ਘਰ ਵਿਚ ਰੰਨਾ ਕਮਲੀਆਂ, ਧੁਸੀ ਲੀਤੀ ਵੇਖ ਕੁਢਗੈ।
ਰੰਨਾ ਦੇਖ ਪਿਟਾਂਦੀਆਂ, ਢਾਹਾਂ ਮਾਰ ਹੋਇ ਨਿਸੰਗੈ।
ਲੋਕ ਸਿਆਪੇ ਆਇਆ, ਰੰਨਾ ਪੁਰਖ ਜੁੜੇ ਲੈ ਖੰਗੈ।
ਨਾਇਣ ਪੁਛਦੀ ਪਿਟਦੀਆਂ, ਕਿੱਤ ਦੇ ਨਾਇ ਅਲਾਹੁਣੀ ਅੰਗੈ।
ਸਹੁਰੇ ਪਛਹ ਜਾਇਕੇ, ਕਉਣ ਮੂਆ ਨੂੰਹ ਉੱਤਰ ਮੰਗੈ।
ਕਾਵਾਂ ਰੌਲਾ ਮੂਰਖ ਸੰਗੈ ।
ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਕਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ । ਵਿਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਬੋਲੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਗੰਭੀਰ ਵਿਸ਼ੇ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਢੁਕਵੀਂ ਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਚੋਣ, ਹਰ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਣਾ, ਉਸਾਰਨਾ ਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦਾ ਕਿਸੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਜਾਂ ਪਰਮ ਸਚਿਆਈ ਦੁਆਰਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨਾ, ਆਪ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਖੂਬੀ ਹੈ । ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਮੱਧ-
