ਕਾਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਆਪ ਸ਼ਰੋਮਣੀ ਪਦਵੀ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ।

ਭਗਤ ਛੱਜੂ (ਮ੍ਰਿਤੂ 1642 ਈ): ਆਪ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਜਾਤ ਦੇ ਭਾਟੀਆ ਤੇ ਸਰਾਫੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉੱਘੇ ਭਗਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਪ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਨ । ਸ਼ਾਇਦ ਲੋਕ-ਮੂੰਹਾਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹੀ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਉਕਤੀ ਏਸੇ ਛੱਜੂ ਭਗਤ ਦੀ ਹੈ :

ਜੋ ਸੁਖ ਛੱਜੂ ਦੇ ਚੁਬਾਰੇ ।

ਉਹ ਨਾ ਬਲਖ਼ ਨਾ ਬੁਖ਼ਾਰੇ।

ਛੱਜੂ ਭਗਤ ਵੈਰਾਗੀ ਸਨ ਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਥਾਂ ਜੋਗੀਆਂ ਵਿਚ ਬੇਹੱਦ ਨਿੰਦਦੇ ਸਨ । ਆਪ ਨੇ ਬਹੁਤੀ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੈ । ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧੇ ਪੱਧਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਸਤਰੀ ਨਿੰਦਿਆ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੇਖੋ :

ਕਾਗਦ ਸੰਦੀ ਪੁਤਲੀ, ਤਓ ਨਾ ਤ੍ਰਿਆ ਨਿਹਾਰ ।

ਯੋਹੀ ਮਾਰ ਲਿਜਾਵਹੀ, ਯਥਾ ਬਲੋਚਨ ਧਾੜ।

ਜਾਂ

ਨਾਰੀ ਨਤਵਾਰੀ ਇਕ ਉੱਜਲ ਥੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ।

ਛੱਜੂ ਮਾਰਨ ਬਿਭਚਾਰੀ, ਬਿਬੇਕੀ ਤੇ ਉਬਰੇ।

ਇਕ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸਤਰੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਕੇ ਹੀ ਆਪ ਦੀ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ । ਰਚਨਾ ਦੇ ਕੁਝ ਕੁ ਹੋਰ ਨਮੂਨੇ ਦੇਖੋ:

(1) ਨਾ ਕੋ ਦਿਸੈ ਜਿਉਂਦਾ, ਨਾ ਕੋ ਮੁਇਆ।

ਛੱਜੂ ਏਹੁ ਜਗ ਸੱਚੇ ਦਾ ਪੇਖਾ, ਦਿਸੇ ਨਿਤ ਨਇਆ।

(2) ਜੇ ਲੋੜਹਿ ਸੁਖ ਮਾਣਿਆਂ, ਕਰ ਸਾਧਾਂ ਦਾ ਸੰਗਿ

ਛੰਜੂ ਸਾਧਾਂ ਕੇ ਸੰਗਿ ਮੇਂ, ਅੱਠੇ ਪਹਿਰ ਅਨੰਦ।

(3) ਏਹ ਦਿਲ ਅਜਬ ਕਤਾਬ, ਹਰਫ ਨਾ ਦੂਜਾ ਲਿਖੀਐ।

ਸੋ ਦਮ ਕਿੱਤ ਹਿਸਾਬ, ਜਿਤ ਦਮ ਸਾਈਂ ਵਿਸਰੇ ।

ਜੱਲ੍ਹਣ (ਮ੍ਰਿਤੂ 1644 ਈ.) : ਜੱਲ੍ਹਣ ਜਾਤ ਦਾ ਸੰਧੂ ਜੱਟ ਸੀ । ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਭਡਾਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਜੱਲ੍ਹਣ ਦੀਆਂ 313 ਸਾਖੀਆਂ ਤੇ 42 ਬਿਸ਼ਨਪਦੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ । ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਦੇਹੜਿਆਂ ਵਿਚ ਹੈ । ਆਪ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਅਟੱਲ ਸਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਹਾਸ- ਰਸੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬੋਲੀ ਠੇਠ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਰਸ. ਲੈ ਤੇ ਰਵਾਨੀ ਹੈ । ਜੱਲ੍ਹਣ ਨੇ ਬੜੇ ਸਿੱਧੇ ਪੱਧਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਜੱਲ੍ਹਣ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਲਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਦੇਖੋ :

ਵੱਡਾ ਕਿੱਕਰ ਵੱਢ ਕੇ, ਜਪ-ਮਾਲ ਬਣਾਇਆ।

ਉਚੇ ਟਿੱਬੇ ਬਹਿ ਕੇ, ਠਾਹ ਠਾਹ ਵਜਾਇਆ।

ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਮ ਮਾਲੀਆਂ, ਜੱਲ੍ਹਣ ਦਾ ਜਪ-ਮਾਲ

ਸਾਰੀ ਉਪਰ ਜਪੇਂਦਿਆਂ, ਇਕ ਨਾ ਖੁਥਾ ਵਾਲ।

ਜੱਲ੍ਹਣ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਕੁਝ ਕੁ ਹੋਰ ਨਮੂਨੇ ਦੇਖੋ :

(1) ਨਿੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਢੱਗੇ ਚਾਰੇ, ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਹਲ ਵਾਹਿਆ।

ਬੁਢੇ ਹੋ ਕੇ ਮਾਲਾ ਫੇਰੀ, ਰੱਬ ਦਾ ਉਲਾਮ੍ਹਾ ਲਾਹਿਆ।

(2) ਪੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਗਈਆਂ ਨੂੰਹਾਂ, ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਗਏ ਹੋਰ।